Văn học thiếu nhi đà nẵng: Thêm những cánh cửa văn chương đang mở ra...
Nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng trao giải A cho em Nguyễn Võ Anh Tuấn và em Thi Nguyễn Đăng Khoa.
Thay cho Trại sáng tác văn học thiếu nhi - vốn đã được tổ chức liên tục 28 năm qua, năm nay, Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức Cuộc vận động sáng tác Văn học thiếu nhi, phát động từ ngày 01/5 và kết thúc nhận tác phẩm vào ngày 15/6/2026.
Với sự thay đổi phương thức tổ chức này - cũng là thay đổi phương thức tương tác và truyền cảm hứng - tâm thế, cách thức đến với sáng tác văn học trong thiếu nhi thành phố cũng có sự thay đổi cơ bản. Từ chỗ nghe - nhìn - suy ngẫm - viết rồi nộp tác phẩm theo kiểu “bài thu hoạch”, thì ở Cuộc vận động sáng tác này, các em hoàn toàn tự chủ trong lựa chọn đề tài, thể hiện suy nghĩ, cảm xúc của mình, không bị ảnh hưởng bởi các bài giảng, sự hướng dẫn, gợi ý của các thầy cô giáo, các nhà văn, nhà thơ...
Cũng từ cách làm mới này, số học sinh yêu văn chương và có năng khiếu văn chương được tham gia sáng tác trở nên đông đảo hơn. Từ chỗ chỉ có khoảng 40-50 học sinh được chọn tham dự trại sáng tác văn học hằng năm, tại Cuộc vận động lần này, số học sinh tham gia đã tăng hơn 3 lần. Trong vòng 45 ngày, kể từ khi phát động đến khi kết thúc nhận bài, 160 học sinh từ 124 trường THPT và THCS trên địa bàn thành phố đã gửi 187 tác phẩm về dự thi. Những con số ấy cho thấy sự nới rộng rất đáng kể về không gian sáng tạo, sức lan tỏa của Cuộc vận động, sự lớn mạnh của phong trào sáng tác văn học cũng như tiềm năng, tình yêu văn chương trong lứa tuổi học sinh trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
Tất nhiên, để có được kết quả đó, ngoài nỗ lực của Ban Tổ chức, không thể không nhắc đến sự quan tâm, động viên, khích lệ và tạo điều kiện của ngành giáo dục và đào tạo, các trường học, thầy cô giáo và phụ huynh.
Với số lượng tác phẩm tương đối lớn, trong đó một số tác phẩm có độ dài lên tới 50-60 trang A4, Ban Giám khảo đã phải làm việc khá vất vả. Tuy nhiên, sự vất vả ấy cũng sớm tan đi, thay vào đó là niềm vui và hạnh phúc khi, về tổng thể, các tác phẩm tham gia Cuộc vận động có mặt bằng chất lượng khá tốt; thậm chí, một số tác phẩm tiệm cận trình độ của các cây bút trẻ đang hoạt động sôi nổi trên văn đàn hiện nay.
Chủ đề, đề tài, nội dung của các tác phẩm tham gia Cuộc vận động rất phong phú, đa dạng, phản ánh sinh động đời sống học đường, tình cảm gia đình, tình cảm thầy cô, bạn bè, tình yêu quê hương, đất nước và các giá trị nhân văn. Đặc biệt, Cuộc vận động nhận được nhiều trang văn đẹp với những cảm xúc tươi mới, hồn nhiên, những ý nghĩ tinh khôi, trong sáng. Một số tác phẩm thật sự có tính phát hiện, phản ánh đời sống một cách chân thực bằng những góc nhìn riêng, mới mẻ.
Gia đình và nhà trường là nguồn cảm hứng, là không gian sáng tạo chính của các tác giả nhỏ tuổi tham gia Cuộc vận động sáng tác lần này. Ở đó, có nhiều câu chuyện “như thật”, có thể bắt gặp ở bất cứ nơi đâu, rất cảm động, rất nhân văn; khi mà thay cho cái nhìn thương cảm là một sự sẻ chia, thay cho tiếng thở dài là lời kêu gọi hành động, thay cho niềm căm phẫn là sự tha thứ...
Đáng chú ý, suy nghĩ của các em không chỉ dừng lại trong khuôn viên trường học hay mái ấm gia đình. Nhiều tác giả nhỏ tuổi đã quan ngại, suy tư về hàng loạt vấn đề của đời sống đương đại: bảo vệ môi trường, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, những tác động nhiều mặt của mạng xã hội...
Xét ở khía cạnh tinh thần, trách nhiệm công dân, những suy tư, quan tâm ấy xem ra cũng là đáng mừng! Ở góc độ sáng tạo văn chương, lại mừng vì dù những suy tư ấy khá già dặn nhưng văn vẫn đẹp, mềm mại, tự nhiên, không giáo huấn, lên gân hay “hô khẩu hiệu”. Trong một số tác phẩm, thông điệp được truyền đi không phải bằng những đúc kết, tuyên bố khô khan mà được đan cài các biểu tượng nghệ thuật.
Một tín hiệu vui nữa, đó là khá nhiều tác phẩm gửi về tham gia Cuộc vận động đã vượt qua cách thể hiện theo kiểu kể một câu chuyện đơn thuần, đơn tuyến với các phần mở bài, thân bài, kết luận như bài tập làm văn trong nhà trường. Nhiều tác giả nhỏ tuổi đã biết sử dụng khá hợp lý các biểu tượng, hình tượng nghệ thuật; khai thác thế giới giả tưởng mang âm hưởng cổ tích, huyền thoại; xây dựng kết cấu truyện đồng hiện, nhiều lớp; sử dụng chi tiết và nhịp kể mang tính điện ảnh... Một số tác giả tỏ ra có ý thức rất rõ trong việc xây dựng thế giới nghệ thuật chứ không chỉ kể lại một câu chuyện đơn thuần.
Trong 187 tác phẩm gửi về tham gia Cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi Đà Nẵng 2026, chiếm số lượng nhiều nhất là truyện ngắn - một thể loại không dễ viết. Thế nhưng, nhiều em đã viết được những truyện ngắn mang khá đầy đủ phẩm chất, yêu cầu của thể loại; khá chắc tay trong xây dựng cốt truyện và kết cấu. Nhiều truyện có ý tưởng hay, độc đáo, tạo nên nét riêng, sự khác biệt trong sáng tạo. Nhiều truyện có cấu trúc hiện đại, cách tổ chức và điều phối xung đột khá nhuần nhuyễn. Nhiều truyện sử dụng lối kể, lối dẫn chuyện và điều tiết hình ảnh theo tư duy điện ảnh: gọn, rõ, kiệm lời, chuyển nhịp nhanh, hợp lý... Xin được điểm qua một số truyện:
“Bí mật dưới đáy vũng nước chiều” của Nguyễn Võ Anh Tuấn, lớp 9/1 Trường PTDTNT THCS - THPT Nước Oa, không nhìn thiên nhiên như một bối cảnh mà biến thiên nhiên thành một chủ thể có linh hồn, có cảm xúc. Qua đó, khơi dậy lòng trắc ẩn một cách tự nhiên và có sức thuyết phục.
“Người gom gió trên đỉnh thành phố” của Nguyễn Đình Phúc Lâm, lớp 7/2 Trường THCS Lý Tự Trọng, phường Sơn Trà lại giàu cảm xúc, sử dụng biểu tượng “gió” xuyên suốt và xử lý các tình huống liên quan đến đời sống, số phận con người khá tinh tế.
“Bí ẩn ngôi tháp cổ” của Thi Nguyễn Đăng Khoa, lớp 7/1 Trường THCS Chu Văn An, xã Tam Xuân, có kết cấu vững, nhịp kể linh hoạt, cân bằng giữa yếu tố phiêu lưu và tri thức văn hóa. Truyện góp phần biến di sản trở thành một thế giới sống động, gần gũi và dễ tiếp cận hơn.
“Vòng lặp của chiếc đồng hồ gỗ” của Trương Hoàng Cát Tiên, lớp 10/20 Trường THPT Phan Châu Trinh, phường Hải Châu, có không khí cổ tích và giọng kể trầm lắng, giàu hình ảnh. Truyện thú vị ở chỗ xem thời gian như một ký ức sống chứ không phải là một khái niệm vật lý.
“Đứa trẻ nhặt ánh trăng” của Châu Ngọc Tố Quyên, lớp 11/3 Trường THPT Nguyễn Trãi - Hội An, phường Hội An Tây, sở hữu nhiều đoạn văn đẹp và hình tượng giàu sức gợi. Được làm nhòe ở phần cuối, mạch truyện giãn ra, không khí truyện như bị chùng xuống, tạo cảm giác khá thú vị.
“Người lớn yêu bằng nỗi sợ” của Phạm Thị Thảo Nguyên, lớp 10/14 Trường THPT Trần Phú, phường Hải Châu, khai thác đề tài khoảng cách thế hệ trong gia đình dưới tác động của công nghệ và áp lực học tập. Truyện có lối kể tự nhiên, giọng văn giàu cảm xúc, khắc họa tâm lý nhân vật khá tinh tế...
Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu vui, những ưu điểm nổi bật, các tác phẩm tham gia Cuộc vận động sáng tác Văn học thiếu nhi Đà Nẵng 2026 cũng có một số điểm hạn chế.
Trước hết là sự chênh lệch khá rõ giữa văn xuôi và thơ.
Trong khi văn xuôi (gồm truyện ngắn, tùy bút, tản văn) vừa nhiều về số lượng, vừa phong phú về đề tài, vừa có tỷ lệ thành công cao thì thơ lại trái ngược hoàn toàn. Trong số trên dưới 20 bài thơ gửi về dự thi, chỉ có một bài được đề nghị đưa vào xếp giải. Sự ngây ngô về vần điệu, sự chân phương của ngôn từ, sự chân thật về cảm xúc... vốn là đặc trưng, thế mạnh của thơ thiếu nhi - ở những bài này cũng không đủ để biến những đoạn viết tự nhiên chủ nghĩa, vần vè, có dáng vẻ của thơ thành... thơ. Cũng xin nói thêm, ở Trại sáng tác văn học thiếu nhi nhiều năm trước, thơ cũng rất hiếm và có rất ít bài đạt yêu cầu.
Trở lại với văn xuôi, có thể nhận ra một số hạn chế khá phổ biến. Đó là: Có một số tác phẩm kể nhiều hơn tả, kể theo kiểu toàn tri nhưng lại thiếu chiều sâu; có những truyện kết cấu quá đơn giản, có chuyện mà chưa thành truyện. Một số tác phẩm có chủ đề quá cũ và lặp, được diễn đạt theo những mô-típ quá quen thuộc, có thể nhận thấy dấu vết của các tác phẩm văn học thiếu nhi khác. Nhân vật trong một số truyện quá mờ nhòe, thiếu cá tính, chưa có nét riêng. Lại có những nhân vật quá “tròn trịa”, quá ngoan, quá “già đời”, quá hiểu chuyện, quá sâu sắc, biết hy sinh đến kinh ngạc. Có những nhân vật thiếu nhi nói năng, phát ngôn như người trưởng thành...
Cạnh đó, có khá nhiều tác phẩm có ngôn ngữ quá đẹp, quá thơ, quá giàu hình ảnh - đọc qua tưởng là hay nhưng khi nhìn trên tổng thể, có thể thấy văn bản thiếu mất những khoảng lặng cần thiết. Đó là chưa kể, chính điều này còn khiến người đọc có thể đặt nghi vấn rằng phải chăng có ai đó - là người lớn, là trí tuệ nhân tạo - hỗ trợ, can thiệp...
Trong khi đó, với không ít tác phẩm được xem “đọc được”, văn hay, ý tưởng tốt, nhưng cuối cùng vẫn thiếu sức thuyết phục. Lý do là tác giả hơi tham lam, đặt ra quá nhiều vấn đề và quá nhiều thông điệp lớn lao trong một câu chuyện nhỏ giữa một chỉnh thể tác phẩm ngắn. Nhân vật vì thế bị “đuối sức” (chính xác hơn, tác giả bị đuối sức), câu chuyện giảm mất khả năng tự phát sáng và tác phẩm bị hỏng.
Một câu hỏi khá nhạy cảm, cần phải đặt ra, đó là có hay không sự can thiệp hơi sâu của người lớn - nhất là những người lớn “có nghề” và, có hay không sự vay mượn, hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo trong các sáng tác gửi về tham gia Cuộc vận động?
Các thành viên Ban Giám khảo đã thận trọng xem xét và đi đến nhận định là... CÓ.
Có vài truyện mà tư duy mạch truyện và ngôn ngữ đặc trưng của trẻ thơ gần như biến mất. Có truyện dường như đã được biên tập rất kỹ, đặc biệt ở nghệ thuật diễn đạt và kỹ thuật tổ chức văn bản. Có những tác phẩm dữ dội quá, bề thế quá, “già” quá; trong khi ở độ tuổi ấy, thật khó để có đủ tư duy, chiêm nghiệm và trải nghiệm viết nên những trang văn như thế.
Đáng lưu ý hơn, một số tác phẩm có nhiều đoạn, nhiều câu được viết với những đặc điểm rất giống “phong cách” AI: Cách ngắt đoạn, cắt dòng khuôn mẫu như đã được lập trình; mật độ ẩn dụ và câu văn đẹp xuất hiện dày đặc; các biểu tượng được thiết lập rất “công thức”; nhân vật phát ngôn với độ già vượt tuổi; phần kết được nâng lên thành tổng kết mang tính triết luận...
Tuy nhiên, với việc lựa chọn được những hình tượng, chi tiết hợp lý, mang dấu vết bản sắc văn hóa địa phương, có dấu ấn và cảm xúc cá nhân rõ nét, tính sáng tạo trong một số trường hợp - ở mức độ nào đó, cũng cần được ghi nhận. Và đây cũng là điều nên cân nhắc, tính toán kỹ hơn và có cách thức ứng xử hợp lý hơn trong công tác tổ chức ở những lần tiếp sau.
Cuối cùng, xin chúc mừng 41 em học sinh đoạt giải Cuộc vận động sáng tác Văn học thiếu nhi Đà Nẵng 2026 và xin gửi đến các em đôi lời nhắn nhủ.
Có tác phẩm đoạt giải, các em xứng đáng nhận được sự tán thưởng, khen ngợi của cha mẹ, thầy cô, bạn bè và những người làm công tác tổ chức, giám khảo. Nhưng mong các em nhớ: Đây mới chỉ là sự khởi đầu, là một bài tập sáng tạo - nhất là với những trường hợp có AI trợ giúp hoặc người lớn hướng dẫn.
Con đường viết văn còn dài và gian khổ. Con đường ấy luôn đòi hỏi đam mê, tài năng, trải nghiệm và, trên hết, sự trung thực đến cùng...
P.C
Phan Chín: Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng, Trưởng Ban Giám khảo Cuộc vận động.
