Nghệ thuật trang trí trên đồ gia dụng, công cụ sản xuất của người Cor
Một số món đồ đan phổ biến của người Cor
Thông qua những chiếc gùi, nia, ống đựng hạt giống hay gậy chọc lỗ tra hạt được đan lát, chạm khắc và bố cục hoa văn thành dải đặc trưng, đồng bào Cor đã gửi gắm những quan niệm thẩm mỹ mộc mạc nhưng tinh tế, được lưu truyền bền bỉ qua nhiều thế hệ...
Hoa văn trên đồ đan
Trong đời sống sinh hoạt của người Cor, đồ đan chiếm vị trí đặc biệt quan trọng. Từ dụng cụ dùng khi đi săn (gùi thân dẹt ba ngăn); để hái lượm (gùi thưa); để vận chuyển thóc lúa (gùi lớn, miệng loe); để chế biến và đựng thực phẩm, lương thực (nia nhỏ); đến các các loại rổ, nong nia, mủng đựng đồ cúng, rá đựng trầu cau, cơm…, hầu hết đều được tạo tác bằng tre, nứa, mây, lùng với kỹ thuật đan phong phú và giàu tính thẩm mỹ. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng, những vật dụng ấy còn phản ánh rõ óc sáng tạo và quan niệm thẩm mỹ của đồng bào.
Đáng chú ý nhất trong hệ thống đồ đan của người Cor là các loại gùi. Đặc biệt, loại gùi thân tròn mang theo khi đi chợ, thăm hỏi hay đi xa vào mùa nông nhàn thường được chăm chút hoa văn kỹ hơn các loại gùi khác. Bằng kỹ thuật đan cài nan và sử dụng màu nhuộm từ bồ hóng, người Cor tạo nên những mảng hoa văn đen - trắng hoặc vàng - đen nổi bật trên nền nan mộc. Điểm trang trí thường tập trung chủ yếu ở gần miệng gùi và phía trên thân gùi: một dải áp sát miệng gùi, một dải áp sát thân gùi. Dải nằm ngang được trang trí ở thân gùi (có chiều rộng chừng 3-4cm) gồm 3 đến 5 đường đan theo bố cục nằm ngang. Những nan chạy vòng quanh có màu đen theo mô típ dải đường diềm, chiếm từ 1/8 đến 1/10 bề mặt của thân gùi. Dải trang trí ở miệng gùi gồm ba dải nhỏ: Dải thứ nhất rộng khoảng 2,5cm, được bố trí cách miệng gùi chừng 5cm gồm các đường đan nổi, đan cải nang được nhuộm màu đen. Dải thứ hai cách dải thứ nhất khoảng 1,5cm cũng được trang trí theo mô típ hoa văn của dải thứ nhất nhưng có chiều ngang rộng hơn (4cm). Dải thứ ba cách dải thứ hai khoảng 2cm được trang trí lặp lại theo mô típ hoa văn của dải thứ nhất. Các dải trang trí ở miệng gùi cân xứng và hòa nhịp với các dải trang trí trên thân gùi. Dải trang trí ở miệng gùi cũng chủ yếu là màu đen trên nền màu vàng, màu nền của nan đan bằng lùng và cũng được bố cục theo mô típ dải đường viền.
Ngoài trang trí bằng những nan đan nhuộm màu với kỹ thuật đan cài nan, những nuộc mây cạp ở miệng gùi cũng được bố cục theo mô típ trang trí: cứ một đoạn được cạp bằng những nuộc mây song song cách đều và bỏ trống một đoạn tương ứng, cứ vậy lặp đi lặp lại cho đến hết vòng tròn.
Với loại xà léc (gùi thân dẹt, ba ngăn) được đàn ông Cor dùng trong săn bắt, ngoài hai dải hoa văn trang trí ở miệng gùi và thân gùi còn có thêm một dải hoa văn trang trí gần đáy gùi. Ngay cả những loại gùi đựng thóc, gạo để trong nhà, thỉnh thoảng cũng nhìn thấy trang trí ở miệng gùi và thân gùi, với các đường trang trí theo bố cục dải ngang, chạy ôm lấy thân gùi thành một vòng tròn khép kín.
Đặc biệt, loại gùi lấy củi và gùi lấy nước còn được đan bằng mây đỏ, với cách đan các ô chéo thưa to nhỏ ở thân gùi, tạo nên hoa văn hình quả trám - loại hình hoa văn rất quen thuộc không chỉ có ở người Cor mà có thể bắt gặp trong cách đan của người H’rê và người Cadong.
Ở người Cor, các nan dùng để đan các dải hoa văn có màu đen được nhuộm riêng. Sau đó, khi đan người ta mới xen các nan nhuộm vào các nan mộc theo ý tưởng đã được định sẵn, tạo thành từng dải hoa văn trên đồ đan. Lối nhuộm nan đan cải hoa văn này rất gần gũi với cách nhuộm sợi dệt vải thường thấy ở người H’rê.
Vì trên vải, có thể nhìn thấy mô típ hoa văn đó xuất hiện cả mặt trái và mặt phải của tấm vải. Cũng như thế, trên đồ đan, lại thấy hoa văn xuất hiện ở cả mặt trong lẫn mặt ngoài của gùi. Nhìn chung, ở người Cor, hoa văn trang trí trên các loại gùi về cơ bản là giống nhau, đó là các dải hoa văn được bố cục theo chiều ngang (dải ngang), mỗi dải cách nhau một khoảng, chạy ôm quanh thân gùi.
Ngoài một số loại gùi được trang trí hoa văn nói trên, những đồ đan khác như nong, nia (mẹt) đôi khi cũng được đan cài nan hoa văn ở giữa lòng tạo nên những đường chéo nhau, đường song song màu đen nổi rõ lên trên màu nền của nan mộc. Các vật dụng khác như rá, giỏ tuốt lúa, chiếu các loại thường dùng ít thấy trang trí hoa văn nhưng được chú ý đến cách tạo dáng, tính thẩm mỹ biểu hiện ở kỹ thuật đan và kỹ thuật làm nan phong phú. Trong đồ đan, khi sử dụng những nuộc mây để cạp miệng, cạp đáy, cạp thân gùi, người Cor cũng cố ý tạo ra những đường nét, những điểm nhấn mang vẻ đẹp trang trí hấp dẫn.
Dấu ấn mỹ thuật dân gian trên công cụ sản xuất
Bên cạnh đồ gia dụng, nghệ thuật trang trí của người Cor còn thể hiện đậm nét trên các công cụ sản xuất. Hoa văn xuất hiện trên bán nỏ, cán rìu, cán rựa, ống đựng hạt giống hay gậy chọc lỗ tra hạt.
Tiêu biểu là chạm khắc trên thân ống đựng hạt giống. Điểm trang trí thường tập trung ở phần gần đáy ống (ống đựng hạt giống dài 68cm, đường kính 5cm). Tại đây, trên đoạn ống dài 25cm, người ta trang trí 10 dải được bố cục theo chiều ngang, mỗi dải rộng từ 2cm đến 3cm. Dải hoa văn thứ nhất, tính từ miệng xuống 28cm, được khắc chìm bằng 3 đường tròn đồng tâm, chạy song song theo chiều ngang, sau đó, được khắc chéo tạo nên những hoa văn hình quả trám, giăng hàng theo từng dải vòng quanh. Dải thứ hai cũng được khắc vạch chéo xiên phải và xiên trái tạo nên các tam giác đối đỉnh; trong mỗi cặp tam giác đối đỉnh, tam giác ở phía trên khắc xiên trái, tam giác ở phía dưới khắc xiên phải, giữa hai cặp tam giác để trống tạo thành các hình thoi và tam giác nối tiếp nhau, chạy quanh thân ống. Bố cục của dải hoa văn này thể hiện cách điệu đuôi mũi tên và hình quả trám. Dải hoa văn thứ ba được khắc vạch thẳng và ngang song hành tạo nên các ô hình vuông, hình chữ nhật, ô để trống, ô khắc vạch thẳng nối tiếp nhau, thể hiện hoa văn đan cải nan trên thân gùi. Dải hoa văn thứ tư, cũng được khắc vạch ngang chia ô hình chữ nhật và hình vuông, trong các ô hình chữ nhật và hình vuông lại khắc vạch các đường chéo xiên trái và xiên phải, thể hiện hoa văn đan vách bao quanh nhà của người Cor. Dải hoa văn thứ năm giống dải hoa văn đầu tiên, nhưng chỉ khắc vạch có hai vòng tròn đồng tâm làm khuôn viền của các hoa văn hình quả trám nối tiếp nhau. Dải hoa văn thứ sáu khắc chìm các tam giác nhọn đối đỉnh nhau. Dải hoa văn thứ bảy khắc hình xương cá. Dải hoa văn thứ tám lặp lại mô típ trang trí của dải hoa văn thứ ba với các ô hình vuông, hình chữ nhật, ô khắc vạch thẳng, ô để trống nối tiếp nhau, tạo nên kiểu hoa văn đan cải nan của gùi. Dải thứ chín được khắc các vạch nằm ngang và các vạch thẳng đứng tạo thành bảy ô hình chữ nhật, trong bảy ô đó được khắc chìm xiên trái, xiên phải tạo thành các tam giác cân, đối nghịch nhau. Dải thứ mười gồm các đường khắc vạch chéo phải và đường khắc vạch chéo trái tạo nên các ô chéo hình quả trám nằm trong khuôn viền quanh hình răng cưa. Ở khoảng giữa của mười dải hoa văn trên là hình khắc hai mũi tên đang bay lồng vào nhau.
Nếu như trên thân ống đựng hạt giống, điểm tập trung trang trí khoảng gần đáy ống, thì trên thân gậy chọc lỗ tra hạt (dài 1,4m; đường kính miệng 4cm), nơi trang trí lại nằm ở khoảng giữa của vật dụng. Ở khoảng giữa này với độ dài 44cm, người Cor phân ra các khoảng để trang trí thành 22 dải hoa văn nằm ngang, mỗi dải rộng khoảng 2cm. Đó là các đường khắc vạch nằm ngang chạy song song vòng quanh thân vật dụng tạo nên mô típ hoa văn cách điệu quấn nuộc mây trên thân cột.
Kế tiếp là hoa văn khắc vạch đuôi mũi tên nối tiếp nhau, rồi hoa văn khắc vạch nằm ngang theo vòng tròn đồng tâm được lặp lại; theo mô típ hoa văn nan đan nổi chìm; có thêm hình quả trám, hình tam giác nhọn, đối đỉnh nhau, hình xương cá, chữ nhật, ô hình vuông nối tiếp nhau theo mô típ ô để trống, ô khắc vạch thẳng tạo thành hoa văn nan đan trên thân gùi. Cứ thế dải hoa văn thứ 3, 5, 7, 9, 11 được trang trí các mô típ lặp lại giống với dải hoa văn đầu tiên.
Như vậy, quan sát kỹ hoa văn trang trí trên thân cây gậy chọc lỗ sẽ thấy: nằm giữa hai dải hoa văn khắc vạch nằm ngang là những đường khắc vạch thẳng chéo, phải trái, tạo nên các hoa văn hình quả trám, hình tam giác nhọn hoặc khắc vạch đứng song song với ô bỏ trống, ô khắc vạch trong khuôn hình chữ nhật, hình vuông. Chính bố cục theo mô típ khắc vạch nằm ngang bên cạnh khắc vạch xiên, thẳng, phải, trái được khuôn vào từng dải đã phá vỡ tính lặp đi lặp lại một cách đều đều của các dải hoa văn khắc vạch nằm ngang, tạo nên sự đối xứng mảng, nhưng lại không đối xứng trong chi tiết từng ô của mỗi dải hoa văn. Chính điều đó tạo nên nhịp điệu thị giác sinh động và giàu tính tạo hình.
Một nét đẹp trong nghệ thuật trang trí trên công cụ sản xuất và đồ gia dụng ở người Cor là sử dụng những lạt mây quấn tròn tạo thành các đài mây kiểu chân rếp để tăng độ bền cho cán rìu, bao dao, bao kiếm, bao ống đựng trầu thuốc. Trên những đai mây kiểu chân rếp quấn tròn này, người Cor còn tạo ra một vài chấm phá, những nét hoa văn nổi bằng sợi mây, guộc ở những điểm nhấn cần thiết trên công cụ. Từ những phân tích trên cho thấy, hoa văn thành dải, đặc biệt là thành dải nằm ngang hay dải đồng tâm là một truyền thống trang trí dân gian cổ truyền trong nghệ thuật tạo hình của dân tộc Cor. Nghệ thuật trang trí dân gian trên cây nêu, trang trí hoa văn trên đồ đan, trên dụng cụ sản xuất và trên đồ gia dụng đã được trình bày trên, phần nào đã nói lên sự đa dạng về mặt kỹ thuật và óc thẩm mỹ của họ.
Như vậy, nghệ thuật trang trí của người Cor không chỉ là thành quả của nỗ lực cá nhân mà là kết quả của sự trao truyền vun đắp qua nhiều thế hệ và vì vậy rất cần được bảo tồn, lưu giữ để có thể trao truyền lại cho các thế hệ kế tiếp.
L.H.K
Lê Hồng Khánh: Nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi (cũ)
