Vai trò của Đà Nẵng trong việc kết nối và phát triển văn học, nghệ thuật miền Trung

Văn học, nghệ thuật (VHNT) Việt Nam hôm nay là sự tiếp nối  truyền  thống  vẻ  vang  của nền VHNT cách mạng từ khi có Đảng (1930), đặc biệt từ năm 1948 - thời điểm thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam; đồng hành cùng dân tộc qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Từ mùa xuân 1975, khi cả dân tộc bước vào kỷ nguyên độc lập, thống nhất - non sông liền một dải, nền VHNT nước nhà tiếp tục phát triển và đạt tới sự thống nhất toàn diện về lực lượng, tổ chức và sáng tạo. Trong bối cảnh hiện nay, VHNT tiếp tục song hành cùng đất nước trong kỷ nguyên vươn mình, không ngừng đổi mới, sáng tạo và hội nhập, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc và lan tỏa giá trị Việt Nam trong đời sống đương đại.

Trong dòng chảy của VHNT Việt Nam, miền Trung từ lâu đã được nhận diện như một không gian giàu tính đặc thù - nơi kết tụ dày đặc các tầng trầm tích lịch sử, từ dấu ấn của văn hóa Chăm Pa, Đại Việt đến những biến thiên của thời cận - hiện đại; đồng thời cũng là vùng đất thường xuyên chịu tác động của điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và những biến động xã hội sâu sắc. Chính những yếu tố ấy đã hun đúc nên một diện mạo VHNT mang sắc thái riêng: vừa trầm lắng, suy tư, giàu nội cảm, vừa dữ dội, quyết liệt trong biểu đạt, luôn đặt con người trong những giới hạn khắc nghiệt để từ đó làm bật lên chiều sâu nhân bản và ý thức về căn tính văn hóa. Trong không gian ấy, VHNT Đà Nẵng hình thành và phát triển như một bộ phận hữu cơ của nền VHNT Việt Nam. Đặc biệt, sau ngày đất nước thống nhất, lực lượng văn nghệ sĩ trên địa bàn được củng cố và mở rộng cả về số lượng lẫn chất lượng. Các loại hình văn học, mỹ thuật, âm nhạc, sân khấu, nhiếp ảnh… từng bước phát triển đồng bộ, vừa kế thừa truyền thống cách mạng, vừa phản ánh sinh động công cuộc đổi mới và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ của thành phố.

Với tư cách là đô thị trung tâm của khu vực, Đà Nẵng nổi lên không chỉ như một điểm giao thoa về địa lý giữa các vùng văn hóa, mà còn là một “nút kết nối” quan trọng trong mạng lưới sáng tạo và lưu thông các giá trị VHNT. Với lợi thế của một thành phố trẻ, năng động, có độ mở cao về giao lưu và hội nhập, Đà Nẵng vừa là nơi tiếp nhận, chắt lọc các dòng chảy văn hóa từ Huế, Quảng Nam và các tỉnh miền Trung, vừa là không gian thử nghiệm, tái cấu trúc và lan tỏa những khuynh hướng nghệ thuật mới.  Từ đó, thành phố này từng bước khẳng định vai trò như một trung tâm trung chuyển và phát xạ, góp phần định hình diện mạo đương đại của VHNT miền Trung trong mối liên hệ hữu cơ với cả nước và khu vực.

Hội thảo “Không gian VHNT miền Trung: Bản sắc vùng, liên vùng  và các tầng ký ức” do Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng tổ chức lần này đặt ra yêu cầu nhận diện sâu sắc hơn vai trò của các trung tâm văn hóa trong việc kết nối, thúc đẩy sự phát triển chung. Trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận vị trí của VHNT Đà Nẵng là cần thiết, nhằm xác định rõ hơn sứ mệnh và định hướng phát triển trong tương lai.

1.   Những đặc điểm nổi bật của VHNT Đà Nẵng

Sau năm 1975, đặc biệt từ khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương (1997), Đà Nẵng bước vào một giai đoạn phát triển mạnh mẽ, kéo theo sự chuyển mình của đời sống văn hóa - nghệ thuật. Các hội chuyên ngành được củng cố, đội ngũ văn nghệ sĩ ngày càng đông đảo, đa dạng về thế hệ và phong cách sáng tác.

Trong tiến trình chung của VHNT Việt Nam đương đại, Đà Nẵng góp phần quan trọng ở ba phương diện:

- Không gian sáng tạo mới: Là nơi thu hút nhiều văn nghệ sĩ từ các địa phương khác đến sinh sống và sáng tác.

- Cầu nối Bắc - Nam: Về địa lý và văn hóa, Đà Nẵng đóng vai trò trung gian trong giao lưu nghệ thuật.

- Thử nghiệm và đổi mới: VHNT Đà Nẵng mang tinh thần cởi mở, dễ tiếp nhận các khuynh hướng nghệ thuật mới, đặc biệt trong âm nhạc và mỹ thuật.

Khác với nhiều địa phương miền Trung còn gắn chặt với không gian nông thôn hoặc di sản, VHNT Đà Nẵng mang đậm dấu ấn đô thị hiện đại. Điều này thể hiện ở: đề tài sáng tác hướng nhiều đến đời sống đô thị, con người hiện đại; ngôn ngữ nghệ thuật có xu hướng tìm tòi, đa dạng, phong phú; cập nhật nhanh với các trào lưu văn hóa đương đại.

Tính giao thoa và liên vùng là một trong những đặc trưng nổi bật định hình diện mạo VHNT Đà Nẵng. Với vị trí nằm ở điểm nối giữa các không gian văn hóa lớn của miền Trung, Đà Nẵng là nơi hội tụ và tương tác của nhiều dòng chảy: từ chiều sâu cung đình, bác học của Huế, sắc thái dân gian - thương cảng của xứ Quảng, đến văn hóa biển phóng khoáng, cởi mở và dòng văn hóa di dân mang theo ký ức, tập quán từ nhiều vùng miền khác nhau. Chính sự chồng lớp và đan xen ấy đã tạo nên một môi trường văn hóa đa thanh, nơi các giá trị truyền thống không tồn tại biệt lập mà luôn trong trạng thái đối thoại, tiếp biến và tái tạo. Vì vậy, VHNT Đà Nẵng mang đậm tính “mở”: không bị cố định trong một hệ quy chiếu bản sắc duy nhất, mà linh hoạt vận động giữa các nguồn ảnh hưởng, sẵn sàng dung nạp cái mới, đồng thời tái diễn giải cái cũ trong những hình thức biểu đạt hiện đại. Đây cũng là nền tảng quan trọng giúp Đà Nẵng trở thành không gian sáng tạo năng động, có khả năng kết nối liên vùng và góp phần hình thành những xu hướng nghệ thuật mang tính chuyển tiếp trong bức tranh chung của VHNT miền Trung. Bên cạnh đó, lực lượng sáng tác trẻ tại Đà Nẵng khá đông đảo, đặc biệt trong các lĩnh vực như âm nhạc, nhiếp ảnh, mỹ thuật đương đại. Điều này tạo nên một không khí sáng tạo sôi động, góp phần làm mới diện mạo VHNT khu vực.

Đà Nẵng là nơi thu hút nhiều văn nghệ sĩ từ các địa phương khác đến sinh sống và sáng tác. Trong ảnh: Một họa sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh tham gia vẽ ký họa tại Lễ hội Quán Thế Âm - Đà Nẵng 2026. Ảnh: P.C.A

Có thể tiếp cận từ một phương diện cụ thể là âm nhạc để nhận diện rõ hơn diện mạo ấy, bởi đây chính là một trong những lĩnh vực thể hiện tập trung và sinh động nhất bản sắc cũng như sức sống của VHNT Đà Nẵng. Âm nhạc Đà Nẵng là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, không tách rời khỏi nền tảng dân ca miền Trung (hò, lý, bài chòi…), nhưng đồng thời cũng phát triển mạnh mẽ các thể loại nhạc nhẹ, nhạc trẻ, nhạc điện tử. Có thể thấy rõ điều này qua nhiều ca khúc viết về Đà Nẵng như: Đà Nẵng tình người của Đình Thậm, Lung linh sông Hàn của Phạm Quang Trung, Sông Hàn nước vẫn xanh của Thanh Anh (phổ thơ Hải Như), Đà Nẵng tôi yêu của Tôn Thất Bằng, Đà Nẵng đẹp như mơ của Đinh Gia Hòa, Hoa biển xanh của Thái Phú, Thành phố tôi - Đà Nẵng của Đỗ Hồng Quân… Những tác phẩm này thường mang âm hưởng trữ tình, khai thác hình ảnh biển xanh, sông Hàn thơ mộng và nhịp sống đô thị trẻ trung, qua đó khắc họa một Đà Nẵng vừa hiền hòa, sâu lắng, vừa năng động, hiện đại trong cảm quan âm nhạc. Bên cạnh đó, nhiều nhạc sĩ trẻ cũng khai thác chất liệu dân gian theo cách hiện đại, tạo nên sự giao thoa độc đáo.

Không gian biểu diễn đa dạng cũng là một lợi thế nổi bật, góp phần quan trọng tạo nên sức sống của âm nhạc Đà Nẵng trong đời sống đương đại. Thành phố sở hữu nhiều loại hình sân khấu khác nhau, từ những không gian ngoài trời quy mô lớn như: Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng (DIFF), các sự kiện du lịch - văn hóa ven sông Hàn, công viên biển, nơi âm nhạc trở thành điểm nhấn thu hút công chúng và du khách; đến các không gian biểu diễn  gần gũi hơn như phòng trà, quán cà phê acoustic, sân khấu nhỏ dành cho nghệ sĩ trẻ, nơi nuôi dưỡng các thử nghiệm sáng tạo và phong cách cá nhân. Bên cạnh đó, hoạt động biểu diễn phục vụ du lịch tại các khu nghỉ dưỡng, phố đi bộ, hay các chương trình nghệ thuật định kỳ  đã  góp phần đưa âm  nhạc ra khỏi khuôn khổ sân khấu chuyên nghiệp, hòa vào nhịp sống thường nhật của đô thị. Chính sự đa dạng và linh hoạt của các không gian biểu diễn này không chỉ mở rộng cơ hội tiếp cận công chúng cho nghệ sĩ, mà còn giúp âm nhạc Đà Nẵng gắn bó mật thiết với đời sống xã hội, trở thành một thành tố sống động trong cấu trúc văn hóa đô thị và kinh tế sáng tạo của thành phố.

Âm nhạc ngày càng khẳng định vai trò như một thành tố quan trọng trong chiến lược xây dựng hình ảnh đô thị và phát triển du lịch của Đà Nẵng. Không chỉ dừng lại ở chức năng thưởng thức, nhiều ca khúc viết về thành phố đã góp phần lan tỏa hình ảnh một đô thị biển trẻ trung, thân thiện và đáng sống. Đặc biệt, các sự kiện quy mô lớn, các lễ hội du lịch, chương trình nghệ thuật đường phố, đại nhạc hội… là nơi âm nhạc luôn giữ vai trò dẫn dắt cảm xúc trong các đêm trình diễn, góp phần thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, sự xuất hiện ngày càng nhiều các festival âm nhạc, chương trình giao lưu nghệ thuật quốc tế cũng góp phần đưa Đà Nẵng trở thành một không gian giao thoa âm nhạc đa sắc. Thông qua những hoạt động này, âm nhạc không chỉ đồng hành cùng du lịch mà còn trở thành một “ngôn ngữ mềm” giàu sức lan tỏa, góp phần định vị thương hiệu văn hóa đô thị, tăng cường khả năng kết nối của Đà Nẵng với khu vực và thế giới.

2.  Nâng cao vai trò của Đà Nẵng trong việc kết nối và phát triển VHNT miền Trung

Gần đây, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm khẳng định vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững đất nước, tạo hành lang thuận lợi và động lực mạnh mẽ cho lĩnh vực VHNT tiếp tục đổi mới, sáng tạo và hội nhập. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã tạo ra định hướng chiến lược quan trọng, tác động sâu rộng đến đời sống VHNT cả nước. Với việc xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển, Nghị quyết đặt ra yêu cầu xây dựng nền VHNT tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa. Trong bối cảnh đó, VHNT Đà Nẵng có thêm cơ sở để bứt phá, phát huy vai trò của một trung tâm văn hóa năng động của miền Trung. Việc đầu tư cho thiết chế văn hóa, nâng cao chất lượng đội ngũ văn nghệ sĩ, đa dạng hóa các loại hình sáng tạo và biểu diễn, cùng với đẩy mạnh giao lưu, hợp tác trong và ngoài nước sẽ giúp VHNT Đà Nẵng không chỉ làm giàu đời sống tinh thần của địa phương mà còn góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển.

Với vị thế là đô thị trung tâm của miền Trung, Đà Nẵng hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để đảm nhận vai trò kết nối liên vùng trong phát triển VHNT. Trước hết, thành phố đã và đang khẳng định mình như một đầu mối tổ chức các hoạt động giao lưu, trao đổi chuyên môn quy mô khu vực và quốc tế. Việc thường xuyên đăng cai các liên hoan nghệ thuật, hội thảo khoa học, chương trình giao lưu văn hóa không chỉ tạo ra không gian gặp gỡ cho văn nghệ sĩ các tỉnh miền Trung, mà còn thúc đẩy quá trình chia sẻ kinh nghiệm, hình thành các mạng lưới hợp tác sáng tạo mang tính liên kết. Thông qua những sự kiện này, Đà Nẵng đóng vai trò như một “điểm hẹn” văn hóa, nơi các dòng chảy nghệ thuật trong khu vực được kết nối, đối thoại và làm mới.

Ví dụ như trong lĩnh vực âm nhạc, để trở thành trung tâm âm nhạc của khu vực miền Trung, Đà Nẵng cần một chiến lược phát triển đồng bộ và bền vững, trong đó hạ tầng văn hóa giữ vai trò nền tảng. Việc đầu tư xây dựng các thiết chế hiện đại như nhà hát, phòng hòa nhạc đạt chuẩn quốc tế không chỉ tạo điều kiện cho biểu diễn chuyên nghiệp mà còn góp phần nâng cao năng lực sáng tạo và thưởng thức âm nhạc của công chúng. Trên cơ sở đó, cần phát triển hài hòa các loại hình âm nhạc, từ những giá trị truyền thống như dân ca đến các dòng nhạc đương đại như pop, đồng thời chú trọng nâng tầm các thể loại hàn lâm như giao hưởng, thính phòng và hợp xướng. Sự kết hợp giữa bảo tồn bản sắc và tiếp thu tinh hoa quốc tế sẽ tạo nên một đời sống âm nhạc phong phú, đa dạng, đủ sức lan tỏa và khẳng định vị thế của một trung tâm âm nhạc mang tầm khu vực.

Bên cạnh đó, lợi thế về hạ tầng văn hóa và điều kiện phát triển cũng giúp Đà Nẵng trở thành một nền tảng vững chắc cho các hoạt động nghệ thuật mang tính liên vùng. So với nhiều địa phương trong khu vực, thành phố sở hữu hệ thống thiết chế văn hóa tương đối đồng bộ, từ nhà hát, trung tâm văn hóa đến các không gian công cộng phục vụ biểu diễn và sáng tạo nghệ thuật. Cùng với môi trường kinh tế - xã hội năng động, cởi mở, đây là điều kiện quan trọng để thu hút nguồn lực sáng tạo, hình thành các “cụm sáng tạo” và từng bước định hình những trung tâm văn hóa - nghệ thuật có sức lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi địa phương.

Không chỉ dừng lại ở vai trò tổ chức và hạ tầng, Đà Nẵng còn giữ vị trí “trung chuyển” trong việc lan tỏa các giá trị VHNT miền Trung ra cả nước và quốc tế. Với lợi thế về vị trí địa lý và khả năng kết nối, thành phố có thể trở thành cầu nối giữa các địa phương trong khu vực với những trung tâm lớn như Hà Nội, TP. HCM, đồng thời mở rộng hợp tác với các đối tác quốc tế. Qua đó, các tác phẩm, xu hướng sáng tạo và tiếng nói nghệ thuật của miền Trung có thêm cơ hội được giới thiệu, quảng bá và khẳng định vị thế trong bức tranh chung của VHNT Việt Nam đương đại.

Để phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò liên kết vùng, Đà Nẵng cần có những giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ. Trước hết là xây dựng định hướng phát triển VHNT theo hướng liên vùng, trong đó xác định rõ vai trò “hạt nhân kết nối” của thành phố, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các hội VHNT địa phương thông qua các chương trình hợp tác dài hạn. Cùng với đó, cần chú trọng đầu tư cho sáng tạo và đào tạo, đặc biệt là hỗ trợ lực lượng văn nghệ sĩ trẻ, mở rộng các hoạt động trao đổi chuyên môn, workshop và tạo điều kiện để nghệ sĩ tiếp cận các xu hướng nghệ thuật quốc tế. Việc phát triển công nghiệp văn hóa, nhất là trong lĩnh vực âm nhạc cũng cần được xem là hướng đi quan trọng, gắn với xây dựng thương hiệu văn hóa đô thị và kinh tế sáng tạo. Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ trong số hóa, quảng bá tác phẩm và tận dụng nền tảng số sẽ góp phần mở rộng không gian lan tỏa của VHNT. Cuối cùng, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ sáng tác, thu hút nhân tài và thúc đẩy xã hội hóa hoạt động văn hóa - nghệ thuật sẽ là yếu tố then chốt, tạo động lực để Đà Nẵng thực sự trở thành trung tâm kết nối và phát triển VHNT của miền Trung trong bối cảnh mới.

3. Kết luận 

Trong không gian VHNT miền Trung, Đà Nẵng ngày càng hiện lên như một trung tâm năng động, có khả năng kết nối và lan tỏa các giá trị sáng tạo trong toàn vùng. Không chỉ góp phần làm phong phú thêm diện mạo VHNT Việt Nam đương đại, thành phố còn hội tụ những điều kiện thuận lợi để trở thành một “đầu mối sáng tạo” - nơi khởi phát, thử nghiệm và trung chuyển các xu hướng nghệ thuật mới, đồng thời thúc đẩy sự giao lưu, tương tác giữa các địa phương trong khu vực. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp văn hóa, việc phát huy vai trò của Đà Nẵng không chỉ là yêu cầu nội tại nhằm nâng cao chất lượng đời sống văn hóa - nghệ thuật của thành phố, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của VHNT miền Trung và cả nước. Khi được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, gắn với cơ chế chính sách phù hợp và sự liên kết chặt chẽ giữa các địa phương, Đà Nẵng hoàn toàn có thể trở thành một cực tăng trưởng văn hóa mới, góp phần định hình diện mạo VHNT Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

Đ.H.Q

1 PGS, TS, Nhạc sĩ, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam.