Thử bàn về giải pháp kết nối văn học, nghệ thuật/ văn nghệ sĩ các tỉnh, thành phố miền Trung
Nghị quyết số 306/NQ-CP ngày 05 tháng 10 năm 2025 của Chính phủ về điều chỉnh Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021- 2030, tầm nhìn đến năm 2050, cho biết miền Trung gồm vùng Bắc Trung Bộ với các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị và thành phố Huế; vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên với các tỉnh Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng và thành phố Đà Nẵng. Trong khuôn khổ hội thảo khoa học cấp vùng Không gian văn học, nghệ thuật miền Trung: Bản sắc vùng, liên vùng và các tầng ký ức do Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật (VHNT) thành phố Đà Nẵng tổ chức, người viết tham luận Thử bàn giải pháp kết nối VHNT các tỉnh miền Trung xin đề xuất một số giải pháp nhằm kết nối VHNT /văn nghệ sĩ (VNS) 11 tỉnh từ Thanh Hóa đến Lâm Đồng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Chủ tịch Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam từ đầu nhiệm kỳ 2020-2025 từng chia không gian VHNT các tỉnh miền Trung thành ba tiểu vùng: Tiểu vùng Bắc Trung Bộ gồm các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (do Ủy viên Đoàn Chủ tịch Hồ Đăng Thanh Ngọc phụ trách); tiểu vùng duyên hải Nam Trung Bộ gồm các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và thành phố Đà Nẵng (do Ủy viên Đoàn Chủ tịch Bùi Văn Tiếng phụ trách); tiểu vùng Tây Nguyên gồm các tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng (do Ủy viên Đoàn Chủ tịch Niê Thanh Mai phụ trách). Như vậy câu chuyện liên kết vùng trong không gian VHNT không mới. Tuy nhiên, qua trải nghiệm bản thân, việc kết nối VHNT/ VNS giữa các đơn vị hành chính cấp tỉnh trong từng tiểu vùng cũng như giữa các tiểu vùng với nhau dường như vẫn còn rất hạn chế, nhất là giữa tiểu vùng Bắc Trung Bộ với hai tiểu vùng còn lại. Có thể thấy nhiều năm qua không gian VHNT miền Trung ở hai phía nam/bắc núi Hải Vân “vẫn hai” chứ chưa thực sự liên kết để trở thành “hai trong một”, “tuy hai mà một” trên lĩnh vực văn hóa, VHNT!
Chính vì thế, trước ngưỡng cửa kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, yêu cầu kết nối VHNT/VNS giữa vùng Bắc Trung Bộ với vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên càng trở nên cấp thiết, đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ, khả thi và hiệu quả.
Trước hết cần thấy việc kết nối để tổ chức các cuộc giao lưu giữa đoàn VNS dự trại sáng tác VHNT hằng năm với giới VNS bản địa - nơi có trại sáng tác của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - là một giải pháp đáng được quan tâm. Trên địa bàn miền Trung hiện nay có ba trên tổng số bảy nhà sáng tác trực thuộc Trung tâm Hỗ trợ sáng tác VHNT - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Nhà Sáng tác Nha Trang (phường Bắc Nha Trang tỉnh Khánh Hòa), Nhà Sáng tác Đà Lạt (phường Xuân Hương - Đà Lạt tỉnh Lâm Đồng) và Nhà Sáng tác Đà Nẵng (phường Ngũ Hành Sơn thành phố Đà Nẵng). Đối với Hội VHNT tỉnh Khánh Hòa, Hội VHNT tỉnh Lâm Đồng và Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng, cơ hội giao lưu với các đoàn VNS các tỉnh/thành phố dự trại sáng tác ở nhà sáng tác trên địa bàn địa phương mình không chỉ thu hẹp trong các tỉnh miền Trung mà còn mở rộng ra cả nước. Đặc biệt đất và người Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đà Nẵng thường tạo cảm hứng nghệ thuật cho các VNS dự trại sáng tác ở từng địa phương và không ít trường hợp sản phẩm thu hoạch từ trại sáng tác chủ yếu là các tác phẩm VHNT về đề tài đất và người Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đà Nẵng. Cảm hứng nghệ thuật này còn được định hướng rõ nét hơn, thôi thúc mạnh mẽ hơn qua nội dung trao đổi giao lưu của các VNS tại chỗ. Bản thân người viết tham luận này - với tư cách Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng - nhiều lần được Nhà Sáng tác Đà Nẵng mời đến nói chuyện với VNS các nơi về dự trại nhằm giới thiệu những nét khác biệt nổi trội của thành phố bên sông Hàn. Ngoài ra còn có thể tổ chức kết nối trao đổi kinh nghiệm sáng tác theo từng chuyên ngành tương thích với cơ cấu chuyên ngành của từng đoàn VNS về dự trại.
Giải pháp đáng được quan tâm tiếp theo là kết hợp sinh hoạt học thuật nhằm trao đổi kinh nghiệm sáng tác nhân các hoạt động VHNT toàn quốc/khu vực do địa phương đăng cai tổ chức. Bản thân những hoạt động VHNT mà từng địa phương miền Trung đăng cai tổ chức như Liên hoan Âm nhạc Việt Nam lần thứ XI - Khu vực phía Nam năm 2011 tại tỉnh Gia Lai - đây là lần thứ tư Liên hoan Âm nhạc được tổ chức tại khu vực miền Trung; như Liên hoan Sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc 2012 tại thành phố Huế; như Liên hoan Nghệ thuật Sân khấu chuyên nghiệp Tuồng, Bài chòi và Dân ca kịch toàn quốc năm 2018 tại tỉnh Quảng Ngãi; như Liên hoan Ảnh nghệ thuật Khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên lần thứ 26 năm 2021 tại tỉnh Đắk Lắk; như Hội diễn Câu hò nối những dòng sông khu vực Bắc miền Trung năm 2022 tại thành phố Huế; như Ngày hội Văn hóa các dân tộc miền Trung lần thứ IV năm 2023 tại tỉnh Gia Lai; như Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực Bắc Trung Bộ lần thứ 31 năm 2025 tại tỉnh Nghệ An… cũng là môi trường giao lưu học tập lẫn nhau về từng chuyên ngành. Tuy nhiên địa phương đăng cai cũng nên tranh thủ “sân chơi” này để tổ chức tọa đàm, hội thảo khoa học về một số chủ đề mà địa phương mình đang có thế mạnh, thậm chí ngược lại là đang còn nhiều vướng mắc cần tháo gỡ… Chẳng hạn như Liên hoan Âm nhạc Việt Nam lần thứ XI - Khu vực phía Nam năm 2011 từng tổ chức Hội thảo về tính dân tộc và tính hiện đại trong sáng tác và biểu diễn âm nhạc hiện nay…
Trong bài viết “Để Đà Nẵng trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật của vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ” đăng trên Trang Thông tin điện tử tổng hợp Văn nghệ Đà Nẵng ngày 26 tháng 3 năm 2024, nhằm góp phần thực hiện Nghị quyết số 26-NQ/ TW ngày 03 tháng 11 năm 2022 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, tôi đã đặt vấn đề: “Theo quan sát của tôi, đến nay vẫn chưa có một hoạt động liên kết vùng nào về di sản nghệ thuật bài chòi giữa 9 chủ nhân di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại hết sức độc đáo này - hiện nay chỉ còn bảy: Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và Khánh Hòa - từ sinh hoạt học thuật cho đến liên hoan hô hát… Theo tôi, để có thể sớm trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật, nghiên cứu khoa học và đào tạo nhân lực văn hóa, nghệ thuật của vùng, Đà Nẵng nên đầu tư kinh phí từ ngân sách thành phố để đăng cai tổ chức thường niên một số hoạt động liên kết vùng về di sản nghệ thuật bài chòi Trung Bộ, chẳng hạn mỗi năm nên tổ chức một hội thảo hay tọa đàm khoa học toàn vùng/toàn tiểu vùng nhằm tiếp tục nhận diện giá trị, nghiên cứu, kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản nghệ thuật bài chòi của từng địa phương và một liên hoan các câu lạc bộ bài chòi…”.
Các Hội VHNT các tỉnh miền Trung cần kết nối để vinh danh những VNS mà quá trình sống và sáng tác có liên quan đến nhiều địa phương ở miền Trung, chẳng hạn như nhà thơ Tế Hanh/Trần Tế Hanh (1921- 2009), Giải thưởng Hồ Chí Minh về VHNT năm 1996, quê gốc Quảng Ngãi nhưng từng học trung học ở Huế, từng tham gia chính quyền cách mạng và kết hôn lần đầu ở Đà Nẵng, từng gắn bó với người vợ quê Bình Định cho đến cuối đời. Hay như nhà thơ Nguyễn Mỹ (1935-1971), Giải thưởng Nhà nước về VHNT năm 2007, quê Đắk Lắk nhưng từng chiến đấu và hy sinh trên chiến trường Đà Nẵng thời chống Mỹ [anh ruột nhà thơ Nguyễn Mỹ là nhạc sĩ Nhật Lai/Nguyễn Tuân (1931-1987), Giải thưởng Nhà nước về VHNT năm 2002 - một trong những người Việt Nam có công đầu trong việc khai thác, phát huy những giá trị đặc sắc của âm nhạc các dân tộc Tây Nguyên; thời kháng chiến chống Pháp ra học ở Quảng Ngãi và có sáng tác đầu tay là ca khúc Chiều trên cầu Bồng Sơn]. Hay như nhạc sĩ Phan Ngọc/Phan Bê (1936-2017) quê Quảng Ngãi nhưng từng sống và qua đời ở Đà Nẵng, Giải thưởng Nhà nước về VHNT năm 2007 với ba tác phẩm viết cho dàn nhạc giao hưởng Một thời để nhớ, Thung lũng đỏ và Hào khí Tây Sơn cùng hai ca khúc Khúc ca Hơ rê và Chuyện tình Tiên Sa - phần lớn xuất phát từ cảm hứng nghệ thuật về tiểu vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Các địa phương liên quan hoàn toàn có thể phối hợp tổ chức những sự kiện VHNT về từng VNS “liên kết vùng” ấy nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh, 50 năm ngày mất của họ…
Việc biên soạn và phát hành các tuyển tập tác phẩm VHNT mang tính liên kết vùng cũng là một giải pháp liên kết tốt. Ví dụ như NXB Đà Nẵng từng sưu tầm, biên soạn Thơ miền Trung thế kỷ XX (năm 1995), Văn miền Trung thế kỷ XX (hai tập, năm 1995) và Lý luận, phê bình văn học miền Trung thế kỷ XX (năm 2001); hoặc như kiểu tập sách Buffet truyện ngắn miền Trung (NXB Trẻ và Tủ sách Sơn Ca, 2010) - giới thiệu 20 truyện ngắn tự chọn cùng đôi nét về chân dung của 20 nhà văn đang sống và làm việc ở miền Trung từ Quảng Trị đến Bình Thuận. Cũng có thể thu hẹp phạm vi thời gian và không gian, kiểu như Nhận diện lại văn học kháng chiến Liên khu V (1945- 1954) của Phạm Phú Phong (NXB Đà Nẵng, 2007), VNS Liên khu V - Lý tưởng, nhân cách, sáng tạo của nhiều tác giả (NXB Hội Nhà văn, 2009)…
Giải pháp đáng được quan tâm tiếp nữa là khuyến khích sinh viên đại học, học viên thạc sĩ, nghiên cứu sinh tiến sĩ các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học trên địa bàn miền Trung chọn đề tài luận văn/luận án tốt nghiệp như đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của học viên Thái Thị Phương Thảo (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) hồi năm 2010: Văn hóa và con người miền Trung trong truyện Nguyễn Minh Châu những năm 80; hay như đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Âm nhạc học Giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam của nghiên cứu sinh Lê Thị Thơ (Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) hồi năm 2022. Liên hiệp các Hội VHNT/Hội VHNT các tỉnh miền Trung cũng có thể đăng ký nghiên cứu khoa học cấp tỉnh về đề tài liên quan đến VHNT miền Trung/ vùng Bắc Trung Bộ/ vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Cuối cùng là cần kết nối giữa các diễn đàn VHNT của các tỉnh/thành phố miền Trung. Có thể kết nối qua sinh hoạt học thuật, chẳng hạn như tháng 7 năm 2011, sáu tạp chí văn nghệ Bắc miền Trung đã tổ chức thành công cuộc Hội thảo thường niên với chủ đề Phát triển báo chí văn nghệ các tỉnh Bắc miền Trung trong thời kỳ Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa do Tạp chí Xứ Thanh đăng cai. Tháng 6 năm 2019, Tạp chí Hồng Lĩnh đã đăng cai tổ chức Hội thảo Tạp chí văn nghệ 06 tỉnh Bắc miền Trung với đề tài biển đảo. Tháng 4 năm 2021, Tạp chí Xứ Thanh đăng cai tổ chức Hội thảo với chủ đề Văn học trẻ Bắc Miền Trung: Những thách thức và trách nhiệm. Tháng 7 năm 2024, Tạp chí Nhật Lệ đăng cai tổ chức Hội thảo với chủ đề Tạp chí Văn nghệ với vấn đề quảng bá du lịch địa phương. Cũng có thể kết nối theo hình thức mở chuyên trang VHNT miền Trung trên mỗi tạp chí nhằm đăng tải các bài nghiên cứu chuyên đề về VHNT miền Trung/ vùng Bắc Trung Bộ/ vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên - qua đó có thể tổ chức chấm chọn để trao giải nhân Ngày Báo chí Việt Nam hằng năm và sau một vài năm có thể tập hợp các bài được giải để in thành sách.
Vị thế chính trị của Hội/ Liên hiệp các Hội VHNT cấp tỉnh từ năm 2025 đến nay có phần hạn chế hơn so với trước năm 2025 - không còn đảng đoàn trực thuộc tỉnh ủy/thành ủy; chức danh chủ tịch hội/liên hiệp hội chỉ còn ngang cấp với chức danh phó giám đốc sở… Trong bối cảnh ấy, việc kết nối VHNT/ VNS giữa các tỉnh miền Trung có thể gặp khó khăn về kinh phí tổ chức. Điều thuận lợi đồng thời là cây gậy chống hữu hiệu hiện nay là Nghị quyết số 80- NQ/TW ngày 07 tháng 01 năm 2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Do vậy các giải pháp nêu trên chỉ có thể khả thi khi từng Hội/ Liên hiệp các Hội VHNT cấp tỉnh nghiên cứu đưa vào chương trình hành động của mình thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW nhằm tranh thủ đến mức cao nhất có thể sự lãnh đạo của cấp ủy và sự đầu tư ngân sách của chính quyền địa phương.
B.V.T
1 Ths, nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
- Bộ Chính trị (2022), Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 03/11/2022 về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
- Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
- Bùi Văn Tiếng (2024), Để Đà Nẵng trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật của vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ, Trang Thông tin điện tử tổng hợp Văn nghệ Đà Nẵng ngày 26/3/2024.
