Họa tiết “ngựa rồng” trên bình phong đình làng xứ Quảng
Bình phong “Long mã phụ hà đồ” của đình làng Bồ Bản (xã Hòa Vang, TP Đà Nẵng)
Bình phong ở đình làng xứ Quảng là một kiến trúc văn hóa, có chức năng phân cách không gian, tạo điểm nhấn thẩm mỹ và bảo vệ công trình từ yếu tố phong thủy. Các bức bình phong này thường được trang trí công phu với các họa tiết, hoa văn tinh xảo, không những mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh mà còn là minh chứng cho sự sáng tạo và trí tưởng tượng của người xưa. Trong đó, phổ biến nhất phải kể đến họa tiết Long mã phụ hà đồ.
Từ một truyền thuyết…
Theo Tự điển Cao Đài của Nguyễn Văn Hồng, vào thời thượng cổ bên Trung Hoa, đời vua Phục Hy (2852- 2737 trước Công nguyên), trên sông Hoàng Hà, thình lình một trận giông lớn nổi lên, nước sông dâng cao, xuất hiện một con quái thú đầu rồng mình ngựa, đứng khơi khơi trên mặt nước, trên lưng có nhiều đốm đen trắng xếp theo một trật tự đặc biệt và có mang một cây bửu kiếm. Dân chúng thấy chuyện lạ, vội cấp báo cho vua Phục Hy biết. Nhà vua liền đến nơi, đứng trên bờ sông quan sát.
Là vị Thánh Đế nên vua Phục Hy biết con quái thú ấy là long mã, một loại linh thú hiếm có, ít khi xuất hiện. Ngài phán rằng: “Nếu phải nhà ngươi đem báu vật đến dâng cho ta thì hãy lại đây, đến trước mặt ta”. Long mã như biết nghe tiếng người, từ từ đi vào bờ, đến trước mặt vua Phục Hy thì quỳ xuống. Nhà vua thấy trên lưng long mã có một bức đồ gồm 55 đốm, nhà vua ghi nhớ vị trí các đốm rồi gỡ lấy bửu kiếm. Xong, long mã liền trở ra khơi và đi mất. Mực nước sông Hoàng Hà sụt xuống như cũ. Vua Phục Hy vẽ lại những đốm trên lưng long mã, tạo thành một bức đồ, đặt tên là Hà đồ. Nhà vua quan sát các chấm này, kết hợp với sự quan sát các hiện tượng thiên nhiên trong trời đất, nghĩ ra cách tượng trưng âm dương, ngài vẽ ra được Bát quái đồ, gọi là Tiên thiên Bát quái đồ. Từ đây vua tìm được cách trị thủy sông Hoàng Hà, đem lại thái bình cho thiên hạ.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, với “hệ thống” Hoàng hà - Long mã - Hà đồ - Bát quái - Kinh Dịch, long mã đã trở thành một biểu tượng của vũ trụ quan Đông phương.
Đến họa tiết “Long mã phụ hà đồ”
Điều khá lý thú là hình tượng Long mã phụ hà đồ từ truyền thuyết lý thú trên đã được hiện thực hóa khá sinh động trên bức bình phong (ngoại án) ở khá nhiều ngôi đình làng xứ Quảng: đình Phiếm Ái, đình Không Chái, đình Thanh Chiêm, đình Mỹ Xuyên Đông, đình Thạc Gián, đình Bồ Bản, đình Túy Loan, đình Xuân Thiều, đình Trung Lương, đình Xuân Dương, đình Quá Giáng, đình Hòa Khương… Ở đó, một linh thú đầu rồng mình ngựa được khắc họa như đang từ dưới sóng nước trồi lên, dáng mạnh mẽ mà thanh thoát. Đầu long mã mang những đặc trưng của rồng: mào lửa bốc cong, sừng uốn mềm, mắt tròn sáng, râu dài bay gió. Thân mình là ngựa nhưng phủ vảy rồng xếp lớp, tạo cảm giác vừa cường tráng vừa linh thiêng. Phần hà đồ hiện trên lưng long mã được thể hiện bằng đồ hình tròn, chia thành các vòng đồng tâm hoặc các điểm chấm - vạch tượng trưng cho số của Tiên thiên bát quái. Có nơi thể hiện chồng sách trên lưng tượng trưng cho Đồ thư tức Hà đồ và Lạc thư. Long mã được đặt trong thế chạy trên sóng nước, đuôi cong cao, bờm và vảy nổi lên sắc nét, tạo cảm giác linh thú đang chuyển trao điềm lành. Nền phía dưới thường là thủy ba: các lớp sóng xoắn, hình cuộn mây nước - biểu tượng của “hà”, tức sông.
Mỗi bức bình phong trang trí họa tiết Long mã phụ hà đồ quả là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo. Nghệ nhân có thể đắp nổi hình tượng, rồi tô màu, đi nét hoặc dùng những mảnh gốm sứ, mảnh chai được cắt tỉa khéo léo theo hình dáng, màu sắc khác nhau và sau đó khảm cực kỳ tinh xảo. Hoặc có thể dùng sơn màu vẽ trực tiếp lên mặt bình phong cũng rất công phu, điệu nghệ và sống động. Song, dù “sáng tác” bằng cách nào, bàn tay tài hoa của nghệ nhân cũng muốn “thổi” vào tác phẩm của mình triết lý phương Đông đặc sắc. Theo đó, long mã là con ngựa rồng, chân lướt sóng nước, đầu vươn tầng mây. Rồng là một linh vật, cùng với lân, quy, phụng hợp thành Tứ linh. Rồng thường ở trên cao, khi ẩn khi hiện trong mây, vùng vẫy khắp không gian, biểu trưng cho tính chất cao thượng, mạnh mẽ, linh hoạt, thuộc Dương, và thuộc Tiên thiên - về không gian là trục tung. Ngựa, tuy không thuộc linh vật, nhưng là vật rất hữu dụng trong nhân gian, di chuyển nhanh trên mặt đất theo đường thẳng ngang, chở nặng, có sức bền bỉ, có nghĩa khí, thuộc Hậu thiên - về thời gian là trục hoành. Vì vậy, long mã là hình tượng biểu hiện đầy đủ các phạm trù âm dương, vũ trụ, sự kết hợp của Tiên thiên - Hậu thiên, và cuộc tiến hóa của vạn vật (ngựa hóa rồng). Long mã tượng trưng cho sự tung hoành của nam nhi, cho thời gian và không gian. Long mã chạy là biểu hiện cho vũ trụ vận động, đồng thời tượng trưng cho thánh nhân.
Nét độc đáo nữa mà có lẽ một số người ít để ý, đó là long mã trên bức bình phong đình làng không phải là một chiến mã to đẹp mà là con ngựa có sứ mệnh hết sức lớn lao. Đó là chở Hà đồ - cơ sở để hình thành lý thuyết về bát quái sau này, vốn có liên quan mật thiết với nguồn gốc Kinh Dịch- sản phẩm trí tuệ của phương Đông. Nghĩa là long mã được cho là “chở” nền luân lý cương thường, nền văn hóa, văn minh: Trước gió phất phơ Long hóa Mã/ Trên mây lấp loáng Mã thành Long/ Đồ thơ chở nặng nền luân lý/ Cảnh vật phô bày cuộc biến thông.
Theo các bô lão ở làng Phiếm Ái, xã Đại Lộc, hình tượng long mã từ sông Hà xuất hiện, mang theo Hà đồ hiến trao thánh nhân - điềm trời ứng nghiệm tượng trưng cho vượng khí - trí tuệ - trật tự vũ trụ, đồng thời mang ý nghĩa cầu thịnh vượng, minh triết và an yên cho dân làng.
Ngày xuân năm Ngọ - năm “ngựa hóa rồng”, có dịp viếng hương các đình làng xứ Quảng, du khách chẳng những được chiêm ngưỡng đồ án trang trí Long mã phụ hà đồ trên bức bình phong - tác phẩm nghệ thuật kiến trúc truyền thống đậm chất tín ngưỡng dân gian - mà còn có thể chiêm nghiệm đôi điều. Rằng, đây không chỉ là một di sản của tư duy huyền thoại phương Đông mà còn là một kết cấu biểu tượng giàu sức sống, có khả năng thích ứng mạnh mẽ với bối cảnh xã hội, văn hóa đương đại. Nó đã vượt khỏi giới hạn của một mô-típ trang trí để trở thành một mô hình tư duy phản chiếu quan niệm về tri thức, trật tự, sáng tạo và sự hài hòa. Đặc biệt, khi con người phải đối diện với những biến động nhanh, khó lường của kinh tế thị trường và sự bùng nổ của công nghệ, Long mã phụ Hà đồ trở thành biểu tượng của trí tuệ mang tính hệ thống, năng lực sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa và bản sắc dân tộc; đề cao ý chí mạnh mẽ, tư duy sáng tạo, linh hoạt, vượt giới hạn khuôn mẫu, song cũng phải biết giữ sự điều độ, hòa hợp, cân bằng giữa vật chất và tinh thần, sống thuận với tự nhiên và môi trường...
V.T
