Người Đà Nẵng với các cuộc bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân
Tranh cổ động của Trịnh Bá Quát - Hà Nội.
Ngày 06 tháng 01 năm 1946, cùng với đồng bào cả nước, người Đà Nẵng lần đầu tiên trong đời được cầm lá phiếu đi bầu Quốc hội khóa I. Trước đó một ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra Lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu, khẳng định ý nghĩa của ngày 06 tháng 01 năm 1946 trong lịch sử: “Ngày mai là một ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ. Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày Tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình”. Cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa I cũng là cuộc bầu cử lần đầu tiên diễn ra trên phạm vi cả nước, sau đó do điều kiện đất nước tạm thời bị chia cắt theo tinh thần Hiệp định Genève 1954, các cuộc bầu cử Quốc hội khóa II năm 1960, khóa III năm 1964, khóa IV năm 1971 và khóa V năm 1975 chỉ có điều kiện tổ chức ở phía bắc vĩ tuyến 17, mãi tới năm 1976 mới có thể tổ chức cuộc Tổng tuyển cử toàn quốc để bầu Quốc hội khóa VI - Quốc hội của nước Việt Nam độc lập, thống nhất.
Trong cuộc bầu cử Quốc hội khóa I, người Đà Nẵng đương thời đã hăng hái tham gia bầu cử và ứng cử. Công tác vận động bầu cử đã tận dụng được sức mạnh mềm của văn học, nghệ thuật thông qua việc sáng tác và quảng bá các câu đối, các bài vè dễ nhớ, dễ thuộc kể tên các ứng viên do Mặt trận Việt Minh giới thiệu nhằm kêu gọi cử tri bản địa dồn phiếu ủng hộ. Trong 15 cuộc bầu cử Quốc hội từ trước đến nay, nhiều văn nghệ sĩ quê Đà Nẵng đã được cử tri quê nhà tín nhiệm bầu vào Quốc hội. Như Quốc hội khóa I năm 1946 với nhà văn Lê Văn Hiến - tác giả Ngục Kon Tum và Nhật ký của một bộ trưởng; nhà văn Phan Thao dịch giả tiểu thuyết Người mẹ của Maksim Gorky. Như Quốc hội khóa VI năm 1976 với nhà văn Nguyên Ngọc/Nguyễn Trung Thành - tác giả tiểu thuyết Đất nước đứng lên, tập truyện ký Rừng xà nu… Như Quốc hội khóa VIII năm 1987 với nhà văn Phan Tứ - tác giả tiểu thuyết Gia đình má Bảy, tiểu thuyết Mẫn và tôi… (cử tri tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng cũng bầu vào Quốc hội khóa VII năm 1981 nhà viết kịch Đào Hồng Cẩm quê xã Hải Hậu tỉnh Ninh Bình - tác giả vở kịch Nổi gió)… Một số đại biểu Quốc hội quê Đà Nẵng cũng đã được bầu giữ các chức vụ chủ chốt của Quốc hội như Phó Chủ tịch Quốc hội khóa X Mai Thúc Lân; Phó Chủ tịch Quốc hội khóa XI Trương Quang Được; Phó Chủ tịch Quốc hội khóa XII và khóa XIII Huỳnh Ngọc Sơn; Phó Chủ tịch Quốc hội khóa XIV và khóa XV Nguyễn Đức Hải…
Sau thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa I, sang tháng 02 năm 1946, cử tri cả nước lại tiếp tục đi bầu Hội đồng nhân dân hai cấp tỉnh và xã. Ngày 17 tháng 02 năm 1946, cử tri tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng bầu Hội đồng nhân dân hai cấp tỉnh và xã trên địa bàn - lúc bấy giờ theo mô hình chính quyền địa phương bốn cấp kỳ/tỉnh/huyện/xã, nhưng chỉ bầu hội đồng nhân dân hai cấp tỉnh và xã; đại biểu được bầu lúc ấy gọi là hội viên. Đáng chú ý là vào tháng 4 năm 1946, nghị quyết kỳ họp đầu tiên của Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng khóa I đã xác định quần đảo Hoàng Sa là một đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc thành phố. Đây cũng là một bằng chứng vừa có giá trị lịch sử vừa có giá trị pháp lý góp phần khẳng định chủ quyền không thể tranh cãi của nước ta đối với quần đảo Hoàng Sa. Sau khi đất nước thống nhất, chấp hành Nghị quyết số 245-NQ/TW ngày 20 tháng 9 năm 1975 của Bộ Chính trị về việc bỏ khu, hợp nhất tỉnh, Ủy ban nhân dân Cách mạng Lâm thời khu Trung Trung Bộ ban hành Quyết định số 119/QĐ về việc hợp nhất tỉnh Quảng Nam và Đặc khu Quảng Đà thành tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. Bộ máy tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng bắt đầu làm việc từ ngày 12 tháng 10 năm 1975, tỉnh lỵ đặt tại quận Đầu năm 1976, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng tổ chức cuộc bầu cử Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã - đây là lần đầu tiên sau giải phóng, nhân dân trong tỉnh thực hiện quyền giới thiệu và bầu đại biểu của mình vào cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương.
Đến ngày 15 tháng 5 năm 1977, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng tổ chức cuộc bầu cử Hội đồng nhân dân các cấp - đây là cuộc bầu cử Hội đồng nhân dân được quy định thống nhất thời gian tổ chức trong cả nước và bầu ra 115 đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh khóa I nhiệm kỳ 1977-1981, thiếu một vị so với số lượng được quy định nhưng không tổ chức bầu cử bổ sung. Và đến cuộc bầu cử Quốc hội khóa XIII năm 2011, lần đầu tiên cử tri cả nước - trong đó có cử tri tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng vừa “ra riêng” vào cuối năm 1996 đầu năm 1997 để cùng phát triển - đã đi bầu đồng thời các cơ quan dân cử ở bốn cấp, gồm đại biểu Quốc hội khóa XIII và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã nhiệm kỳ 2011-2016 trong cùng một ngày. Sự hợp nhất hợp lý này được tiếp tục ở cuộc bầu cử Quốc hội khóa XIV và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2016-2021 và cuộc bầu cử Quốc hội khóa XV và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2021-2026. Cũng xin nói thêm, trong thời gian được chọn thí điểm hoặc chính thức thực hiện mô hình chính quyền đô thị, thành phố Đà Nẵng trước hợp nhất từng không tổ chức hội đồng nhân dân ở các quận và các phường - giai đoạn 2008-2016 còn không tổ chức hội đồng nhân dân ở các huyện, và chính điều này đã dẫn tới sự kiện ngày 25 tháng 4 năm 2009, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã được giao thẩm quyền ký quyết định trực tiếp bổ nhiệm Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện đảo Hoàng Sa nói riêng và các chủ tịch ủy ban nhân dân quận/huyện trên địa bàn thành phố nói chung.
Cuộc bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân hai cấp nhiệm kỳ 2026-2031 hiện nay được tiến hành trong bối cảnh thành phố Đà Nẵng đang cùng với cả nước vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chỉ tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân thành phố, Hội đồng nhân dân 23 phường và Hội đồng nhân dân 70 xã - riêng đặc khu Hoàng Sa, cử tri Đà Nẵng chỉ bầu một đại biểu của đặc khu vào Hội đồng nhân dân thành phố; đồng thời vận dụng khoản 1 Điều 28 về tổ chức chính quyền địa phương ở đặc khu trong trường hợp đặc thù của Luật số 72/2025/QH15 Tổ chức chính quyền địa phương quy định “Ủy ban nhân dân đặc khu là cơ quan hành chính nhà nước, do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thành lập, thực hiện vai trò của chính quyền địa phương tại đặc khu này” để thành lập Ủy ban nhân dân và bổ nhiệm Chủ tịch Ủy ban nhân dân đặc khu Hoàng Sa nhiệm kỳ 2026-2031.
Điều quan trọng nhất là người Đà Nẵng suốt 80 năm qua vẫn luôn nhớ lời nhắn nhủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu hồi đầu năm 1946 đối với các ứng cử viên đại biểu Quốc hội khóa I - cả những người sẽ đắc cử và những người sẽ không đắc cử: “Ngày mai, người ra ứng cử thì đông, nhưng số đại biểu thì ít, lẽ tất nhiên, có người được cử, có người không được cử. Những người trúng cử, sẽ phải ra sức giữ vững nền độc lập của Tổ quốc, ra sức mưu sự hạnh phúc cho đồng bào. Phải luôn luôn nhớ và thực hành câu: Vì lợi nước, quên lợi nhà; vì lợi chung, quên lợi riêng. Phải làm cho xứng đáng với đồng bào, cho xứng đáng với Tổ quốc. Người không trúng cử cũng không nên ngã lòng. Mình đã tỏ lòng hăng hái với nước, với dân, thì luôn luôn phải giữ lòng hăng hái đó. Ở trong Quốc hội hay ở ngoài Quốc hội, mình cũng cứ ra sức giúp ích nước nhà. Lần này không được cử, ta cứ gắng làm cho quốc dân nhận rõ tài đức của ta, thì lần sau quốc dân nhất định cử ta”. Đối với cuộc bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân hai cấp nhiệm kỳ 2026-2031, lời nhắn nhủ chí tình này đến nay vẫn còn nóng bỏng tính thời sự và người Đà Nẵng kỳ vọng các đại biểu Quốc hội khóa XVI cũng như các đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố và 93 phường/xã trên địa bàn thành phố “luôn luôn nhớ và thực hành câu: Vì lợi nước, quên lợi nhà; vì lợi chung, quên lợi riêng” để xứng đáng là người đại biểu dân cử của xứ Quảng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
B.V.T
