Về các tác phẩm văn học được tặng Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật Đà Nẵng giai đoạn 2021-2025
Các tác phẩm văn học được tặng Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2021 - 2025
Tác phẩm đoạt giải thưởng không phải là tất cả thành tựu của một nền văn học. Bởi lẽ, có nhiều tác giả không bao giờ gửi tác phẩm tham gia các giải thưởng. Hơn nữa, còn phải trừ đi mấy mươi phần trăm cho năng lực thẩm định và cảm nhận chủ quan của các thành viên trong hội đồng chấm giải. Nhưng, ở một góc nhìn có tính tương đối, trên phương diện minh bạch một cách chính thống, thì những tác phẩm được trao giải thưởng cũng ít nhiều có cơ sở để luận bàn.
Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2021 - 2025 (xét trong phạm vi thành phố Đà Nẵng cũ) được trao vào ngày 15/01/2026; trong đó, chuyên ngành văn học có 9 tác phẩm được trao giải.
Theo nhận xét chung của Hội đồng Chung khảo, số tác phẩm văn học lọt vào chung khảo tuy ít về số lượng (14 tác phẩm: 8 tập thơ và trường ca, 3 tiểu thuyết, 1 tập truyện ngắn, 1 tập bút ký, 1 tập lý luận phê bình) nhưng đều là “quý hồ tinh”; hầu hết có chất lượng cao và tương đối đồng đều. Tuy nhiên, qua phân tích một cách toàn diện, giải A đã thuộc về trường ca Dưới những tán rừng (NXB Quân đội nhân dân, 2025) của nhà thơ Bùi Công Minh, viết về Tiểu đoàn Vận tải Bà Thao (Tiểu đoàn vận tải 232 thuộc Cục Hậu cần Quân khu V trong kháng chiến chống Mỹ) được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Chiến tranh đã lùi xa tròn nửa thế kỷ. Viết chiến tranh là đề tài đã quá cũ, là đi lại con đường đã chi chít những dấu chân và không thiếu những thành tựu rực rỡ. Nhưng vì vẻ đẹp chói ngời của những cô gái đã quên cả tuổi thanh xuân, chôn vùi tương lai trong cuộc chiến tranh khốc liệt thuở ấy, không ít người đã nằm lại trên chiến trường, và nay “Bạn bè kẻ Bắc người Nam/ Người về, người vẫn còn nằm nơi đâu/ Người gần, người bặt tin nhau/ Chuyện xưa/ Chừ biết bắt đầu răng anh?” (tr.12). Đầy ắp cảm xúc và tính chất hoành tráng trong 5 chương của trường ca, một chỉnh thể nghệ thuật tương đối toàn vẹn, không chỉ tập trung khắc họa chân dung những cá nhân anh hùng như Tiểu đoàn trưởng Phạm Thị Thao, mà còn với nhiều chi tiết, sự kiện, tình huống sinh động trong cuộc sống và chiến đấu của hơn 600 chị em tuổi “mười tám đôi mươi” nhằm làm hằn nổi lên giữa trang sách hình tượng người phụ nữ miền Trung kiên trinh, dũng cảm và giàu đức hy sinh, tiêu biểu cho phẩm chất người phụ nữ Việt Nam anh hùng. Trong lời giới thiệu “Người trả nợ giùm tôi”, Thanh Quế cho biết Bùi Công Minh đã bỏ ra hơn bốn năm để tiếp cận tài liệu, nhân chứng, và đã tái tạo hiện thực một cách sinh động, khiến cho một tác giả thành danh suốt cả một đời gắn bó với chiến trường khu V như anh đã phải thốt lên rằng “tôi ân hận bởi nhiều năm tháng mình đã sống hời hợt, uổng phí biết bao... Nhà thơ đã giúp tôi trả món nợ tinh thần mà tôi luôn mang theo trong đời, nhưng có lẽ không còn thời gian để thực hiện vì sức khỏe và tuổi tác”.
Hai giải B là tập thơ và trường ca Những ban mai tinh khiết (NXB Đà Nẵng, 2025) của Nguyễn Kim Huy và tập truyện ngắn Nơi miền biên viễn (NXB Hội Nhà văn, 2023) của Trần Ngọc Đức. Với Nguyễn Kim Huy, chủ yếu là thơ tuyển, chia làm 4 phần: Những con sóng thời gian, Những sắc màu của nắng, Bên ngoài khung cửa, Gió làm biển thở dài và trường ca Đất nước tôi nhìn từ phía những ban mai. Đây là phần tinh tuyển thể hiện giọng điệu riêng của Nguyễn Kim Huy, vừa đẹp về ngôn từ vừa sáng trong như ban mai tinh khiết, là những phẩm chất đan cài trong thế giới hình tượng thơ quen thuộc của anh. Cái mới của Nguyễn Kim Huy lần này không chỉ là“lấn sân”sang trường ca, mà đậm đà chất trữ tình thế hệ, ít nhiều có hơi hướng sử thi: “Thế hệ con cháu chúng ta/ Những lứa tuổi đang lên ba lên năm/ Những lứa tuổi lên mười/ Những lứa tuổi mười lăm/ Những lứa tuổi đôi mươi, bây giờ và đời đời về sau nữa/ Con cháu mình sẽ lớp lớp nối theo nhau/ Lớn lên cùng Đất nước mình, cùng nhau làm lan tỏa đến muôn phương tình yêu Đất nước” (tr.182). Với cây bút trẻ Trần Ngọc Đức, tập truyện ngắn đầu tay viết về đề tài chiến tranh này chưa hẳn đã đều tay, nhưng có truyện ngắn Cuộc cờ trong đêm hoặc truyện ngắn có dung lượng tiểu thuyết Nơi miền biên viễn cũng có thể mang đến cho người đọc những hàm lượng thẩm mỹ đậm tính nhân văn và ngôn từ giàu hình tượng, thông qua hệ thống hình tượng nhân vật có giá trị điển hình sắc nét. Với những gì có được, Trần Ngọc Đức đã tạo nên những tín hiệu thẩm mỹ đáng mừng, là nhân tố đáng kỳ vọng của văn học đất Quảng.
Ba giải C dành cho hai tập thơ của hai tác giả Nguyễn Nhã Tiên và Lê Hải Kỳ, và tập lý luận phê bình của Nguyễn Minh Hùng. Nguyễn Nhã Tiên làm thơ từ trước năm 1975. Đến nay, anh còn viết bút ký, truyện ngắn và tiếp tục làm thơ. Với tập thơ Những thanh âm bên bờ sông lấp (NXB Hội Nhà văn, 2022), anh vẫn giữ được mạch cảm xúc nặng đầy, cách cấu tứ mạch lạc và ngôn từ âm vang hào sảng, dễ thu hút người đọc, nhất là đối với người từng sống cùng thời với tác giả. Ngược lại, với tác giả trẻ Lê Hải Kỳ đã phổ tâm hồn mình vào những cung bậc thênh thang dưới ánh Trăng hạ huyền đã cháy (NXB Đà Nẵng, 2022) được ghi nhận là có tìm tòi, đổi mới về hình thức nghệ thuật, thông qua cảm xúc chân thành đến cháy bỏng khi anh “viết theo lý lẽ nồng đượm của con tim.” Tuy nhiên, cái mới đôi khi cũng phải cảnh giác, dè chừng. Nếu quá đà cũng dễ rơi vào tình trạng lạm dụng những thành tựu khoa học công nghệ, chối bỏ những cảm xúc chân thành tươi trẻ vừa mới lan tỏa. Nhà giáo lâu năm, người thầy của nhiều thế hệ học trò Nguyễn Minh Hùng, là nhà thơ, tác giả của nhiều tập thơ và lý luận phê bình về thơ, lần này dự giải với tập Còn lại mảnh sao rơi (NXB Hội Nhà văn, 2025). Cũng như trong thơ, văn chương của anh tuy ít nhiều có chất giảng văn, dấu vết của một người từng nhiều năm đứng trên bục giảng và biên soạn sách giáo khoa, nhưng ở tập sách này anh đã có cái nhìn khái quát từ văn chương trung đại đến hiện đại và khẳng định được những thành tựu mới mẻ, không lặp lại bất kỳ ai. Tư duy của tác giả mạnh mẽ, cường tráng. Giọng điệu tự tin, chặt chẽ, quyết đoán, “rặt” phẩm chất của một người xứ Quảng. Chỉ có điều anh hơi ôm đồm, trong tập sách này anh không chỉ viết về văn chương, mà còn có cả về âm nhạc, hội họa, nhất là ở phần cuối sách (Bên kia văn bản), anh đã in những bài người khác viết về mình, chiếm đến cả trăm trang sách (từ trang 275 đến 375), ít nhiều phá vỡ một chỉnh thể tác phẩm mà lẽ ra chỉ là sáng tạo của riêng cá nhân tác giả.
Ba giải Khuyến khích dành cho hai tập thơ và một tiểu thuyết viết cho thiếu nhi. Ngày sinh của gió (NXB Hội Nhà văn, 2021) của Hồ Sĩ Bình là một tập thơ lạ về cấu tứ, mang tính phát hiện về hình tượng thông qua cảm xúc chân thành. Sự sáng tạo ở bất kỳ lĩnh vực nghệ thuật nào cũng đòi hỏi phát hiện ra những điều mới mẻ, với văn chương còn cần phải có cả ngôn từ. Với môi trường cảm xúc nồng đậm, mang ý nghĩa nhân văn đối với con người và dịu dàng với hoa lá cỏ cây ấy, ngôn từ của thi nhân vẫn chưa gây được ấn tượng mới, chưa thu hút được số đông những người từ nhiều độ tuổi khác nhau. Đến với Ngôi nhà có cầu thang cũ (NXB Hội Nhà văn, 2024) của Ngô Liên Hương cũng là những cảm xúc mới lạ về cuộc sống đời thường, với những nỗi đau, những mất mát gặp phải chuyện không may. Những âm thanh cuộc sống va đập vào tâm hồn nhà thơ, đánh thức những gì ẩn chứa lâu nay trong ký ức, dẫn dắt bước chân réo gọi thơ về: “Tôi bước lên bậc thang cũ sờn bằng ký ức...”. Ký ức có đời sống riêng, làm giàu có thêm đời sống tinh thần của một con người. Với giọng điệu tâm hồn đằm thắm của Ngô Liên Hương, ký ức không chỉ là máu thịt của đời sống mà chảy tràn vào trang thơ thành giọng điệu tâm hồn đẹp lung linh, mời gọi. Cũng với tâm hồn dịu dàng, tinh tế đầy nữ tính vốn có, Nguyễn Thị Phú có tiểu thuyết viết cho thiếu nhi Sông mây trên đỉnh núi (NXB Hội Nhà văn, 2023), là tiểu thuyết có giải duy nhất lần này. Là nhà giáo, nên ấn tượng mạnh mẽ của tác giả đối với người đọc là văn chương chuẩn mực, am hiểu tường tận tâm lý lứa tuổi mới lớn, xây dựng được hình tượng những con người hiền lành, chất phác, lồng trong không gian thiên nhiên cỏ cây, hoa lá, mây núi lung linh, tiểu thuyết như một bức tranh đẹp rạng ngời. Những trang văn của chị nặng đầy giá trị mỹ cảm, có ý nghĩa giáo dục cao, có thể góp phần bồi dưỡng quá trình hình thành nhân cách của tuổi trẻ...
Như đã nói, chất lượng tác phẩm dự giải lần này tương đối đồng đều. Sự chênh nhau chẳng bao xa. Còn nhiều tác phẩm khác có thể được trao giải. Nhưng biết làm sao được. Giải thưởng thì có hạn. Thành tựu thì đôi khi, nhìn ở một phương diện nào đó, là vô hạn, không tính hết được. Nhìn chung, lần này thể loại đoạt nhiều giải và có nhiều giải cao là thơ và trường ca (có đến 6/9 tác phẩm đoạt giải). Những thể loại chủ lực tương đối phổ biến của một thời kỳ văn học như các tiểu loại ký, truyện ngắn, tiểu thuyết đều trống vắng; lý luận, phê bình còn khiêm tốn hơn...
Điều cần lưu ý là, qua giải thưởng chưa thể thấy hết được diện mạo của đời sống văn học, bởi vì có nhiều tác phẩm được bạn đọc chú ý (như tiểu thuyết về môi trường sinh thái Thương ngàn của cây bút tài danh Vĩnh Quyền, tập thơ lục bát Thềm xưa của nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm, hoặc tập truyện ngắn có dấu vết cảm thức hậu hiện đại Triệu view giá bao nhiêu? của cây bút trẻ Lệ Hằng...) đã không dự giải. Điều đáng mừng là nhiều tác giả có tác phẩm in riêng đầu tiên đã mạnh dạn gửi tác phẩm dự xét và đã đoạt giải - là tín hiệu mới như những cơn mưa đầu mùa có tia chớp, có sức bền và nung nấu đối với kỳ vọng của người đọc.
P.P.P
