ChatGPT nói chưa đúng về Phan Khôi
Tôi làm quen với ChatGPT chỉ mới ba, bốn tháng nay nhưng chat với ChatGPT thì đã nhiều lần rồi. Phải công nhận ChatGPT rất giỏi, rất thông minh.
Vừa đây, nhân vào Google tìm tư liệu cho một bài viết, tôi tình cờ nghe được một audio của ChatGPT nói về Phan Khôi. Audio ấy có tên là Nhật ký thế kỷ, Phan Khôi: Điều gì đã xảy ra với một người dám nói sự thật.
Audio dài 31 phút 17 giây, tất cả nhằm ca ngợi nhân cách và những đóng góp của Phan Khôi với tư cách là một nhà văn, nhà báo cho văn chương, học thuật và văn hóa Việt Nam nửa đầu của thế kỷ XX.
Audio của GPT đề cao, ca ngợi, tỏ thiện chí với Phan Khôi nhiều lắm, đôi khi có hơi thái quá, tôi không thể kể hết ra đây, chỉ xin nêu lại một số ý kiến:
Mở đầu, audio nói: “Phan Khôi, người học trò xứ Quảng từng bị tù, bị cấm viết, bị lãng quên nhưng chính ông lại là người mở đường cho chữ Việt bước vào thời hiện đại. Hôm nay, chúng ta cùng trở lại hành trình hơn bảy mươi năm cuộc đời ông, hành trình của một trí thức cô độc nhưng ánh sáng của ông thì vẫn còn soi tới tận hôm nay”.
Vào quãng giữa audio, khi nhận xét về bài thơ Tình già của Phan Khôi, audio nói: “Và rồi, ngày 10 tháng 3 năm 1932, trên tờ Phụ nữ tân văn, số báo 122 xuất hiện bài thơ Tình già ký bút danh Phan Khôi... Bài thơ ấy như một tiếng sét giữa trời yên làm rung chuyển nền thi ca vốn đang ngủ yên trong quy phạm cổ điển... Với Tình già, Phan Khôi không chỉ viết nên một bài thơ, ông còn khởi đầu cho một cuộc cách mạng thẩm mỹ”.
Ở phần cuối, audio kết thúc bằng một câu khẳng định khả năng trường tồn của tác phẩm Phan Khôi cùng công lao to lớn của ông: “Ông ra đi nhưng di sản của ông vẫn ở lại trong từng con chữ, trong mỗi bài thơ... Ông sống nghèo, ra đi lặng lẽ nhưng những điều ông để lại, những dòng chữ, những tư tưởng vẫn như ngọn đèn cháy mãi không tắt giữa lòng văn hóa Việt Nam”.
Tuy thế, tôi cũng đã không ít lần nghe audio nói sai, nói không đúng về Phan Khôi. Audio chỉ dài 30 phút 17 giây mà có tới hơn 10 chi tiết sai, được tôi gom thành 7 nhóm vấn đề. Xin lần lượt nêu ra như dưới đây:
1. Ở phút thứ 5’30, audio nói đại ý rằng: năm 1907, Phan Khôi ra Hà Nội học trường Đông Kinh nghĩa thục; ngày ngày ông lắng nghe bài giảng của các thầy Lương Văn Can, Đỗ Đức Dục, Nguyễn Quyền.
Trong thực tế nào có phải như thế đâu và về mặt lý thuyết cũng không thể như thế được!
Sự thực là Phan Khôi ra Hà Nội, theo chính lời ông nói là vào đầu năm 1908 và chẳng học trường Đông Kinh nghĩa thục một phút, một giây nào hết. Lý do đơn giản chỉ là vì năm 1908, khi Phan Khôi ra tới Hà Nội thì Đông Kinh nghĩa thục đã bị thực dân Pháp đóng cửa, hỏi lấy đâu ra trường để Phan Khôi học? Mà có học thì học với các cụ Lương Văn Can, Nguyễn Quyền chứ sao lại học với Đỗ Đức Dục? Đỗ Đức Dục sinh năm 1915, chỉ trạc tuổi con trai đầu của Phan Khôi, làm sao là thầy của Phan Khôi được? Ở đây, có nhiều khả năng là ChatGPT đã nhầm Đỗ Đức Dục với Đỗ Đức Anh, một trong những thành viên sáng lập Đông Kinh nghĩa thục?
Nói gọn lại là năm 1908, sau khi ra tới Hà Nội, biết Đông Kinh nghĩa thục đã đóng cửa, theo nhiều tư liệu đáng tin cậy, Phan Khôi đã xuống Nam Định học tiếng Pháp với nhà văn - nhà giáo Nguyễn Bá Học (1857-1921), đến tháng 4 năm đó, theo chính lời Phan Khôi nói thì ông bị bắt giải về Quảng Nam.
2. Ở phút thứ 5’57, audio nói: năm 1907, Phan Khôi bắt đầu viết cho tờ Đăng cổ tùng báo, tờ báo tiên phong của báo chí quốc ngữ.
Về lý thuyết, không thể có chuyện ấy và trong thực tế, điều đó cũng không thể xảy ra. Vì theo chính lời Phan Khôi thuật lại trong Vụ xin xâu ở Quảng Nam, khi ông ra tới Hà Nội, quãng vài ba ngày sau rằm tháng Giêng năm Mậu Thân (1908) thì Đông Kinh nghĩa thục đã đóng cửa và Đăng cổ tùng báo cũng đã ngưng xuất bản. Vả lại, trong Tự thuật tiểu sử sơ lược năm 1953 tại Việt Bắc, chính Phan Khôi đã tự khai: Bắt đầu viết báo từ năm 1918, báo Nam phong (Phan Khôi nhớ nhầm, đúng ra là năm 1917 - P.N.S chú). Nghĩa là mãi 10 năm sau ông mới có bài đầu tiên đăng báo!
Hơn nữa, nếu Phan Khôi từng viết cho Đăng cổ tùng báo, một tờ báo xuất bản bằng hai thứ chữ, chữ Hán và chữ quốc ngữ, thì vào lúc ấy có lẽ Phan Khôi cũng chỉ viết được bằng chữ Hán, bởi năm 1907 Phan Khôi còn đang học chữ Pháp và chữ quốc ngữ với một người trong họ là ông Phan Thành Tài cũng quê Quảng Nam. Chứng cứ là 10-11 năm sau, vào năm 1917-1918, một bài luận thuyết và hai truyện ngắn thuộc loại đầu tiên của Phan Khôi đăng trên Nam phong là 論 南 國 百 年 來 學術 之 變 遷 及 現 時 之 改 良方 法 (Luận Nam quốc bách niên lai học thuật chi biến thiên cập hiện thời chi cải lương phương pháp), 宦 海菠 淘 (Hoạn hải ba đào) và 夣 中夣(Mộng trung mộng) đều viết bằng chữ Hán. Nhưng cho dù viết bằng thứ chữ nào đi nữa thì đến nay chí ít cũng còn dấu vết để lại, cớ sao chẳng còn dấu vết nào? Chưa hề thấy một tài liệu hay một bộ sưu tập nào ghi lại nguyên văn hay ít ra là tên một bài báo của Phan Khôi đăng trên Đăng cổ tùng báo cả!
Về điều này, nhà nghiên cứu - phê bình Lại Nguyên Ân, chuyên gia số một về Phan Khôi cũng đã có lần tỏ ý không tán thành. Trong phần 1, mục 3, trang 42 cuốn Tìm hiểu tác gia Phan Khôi (NXB Hội Nhà văn, 2021), Lại Nguyên Ân viết: “Về chuyến đi này (tức chuyến đi Hà Nội năm 1908, P.N.S chú), các nguồn sách báo lâu nay khi đề cập đến, dù chỉ lướt qua, cũng thường đưa ra những thông tin không chính xác, ví dụ cho rằng Phan Khôi được cử ra Hà Nội rồi tham gia giảng dạy tại trường Đông Kinh nghĩa thục, hoặc dường như đã tham gia viết và biên tập cho tờ Đăng cổ tùng báo”.
3. Ở đoạn từ phút thứ 7’9 đến phút thứ 8’16, audio nói về cuộc Trung Kỳ dân biến (còn gọi là vụ kháng thuế, xin xâu) và việc Phan Khôi bị bắt, bị tù. Theo đó thì, vụ dân biến ở Trung Kỳ nổ ra năm 1911. Cùng năm ấy - năm Phan Khôi 24 tuổi, ông bị bắt ngay trên đất Quảng Nam quê ông khi diễn thuyết trước đám đông nông dân đang biểu tình. Vì việc đó, ông bị bắt, bị kết án tù ba năm, giam tại nhà lao Quảng Nam, mãi tới năm 1914 mới được trả tự do.
Sự thật là vụ dân biến ở Trung Kỳ nổ ra năm 1908 chứ không phải năm 1911. Cùng năm đó, năm Phan Khôi 21 tuổi, ông bị bắt tại Hà Nội do bị tình nghi có liên quan tới vụ xin xâu ở Quảng Nam, quê ông; sau đó di lý về Quảng Nam xét xử, bị kết án 3 năm tù và giam tại nhà lao Hội An, tỉnh Quảng Nam từ năm 1908 tới năm 1911, chứ không phải là ông bị bắt năm 1911, năm ông 24 tuổi, bị giam tới năm 1914 mới được trả tự do. Hoàn toàn không hề có chuyện Phan Khôi trực tiếp tham gia vào vụ dân biến ở tỉnh Quảng Nam quê ông và bị bắt trong một lần diễn thuyết trước đám đông nông dân biểu tình như audio đã nói. Điều này, cũng đã được chính Phan Khôi xác nhận trong bài Đọc sử cách mạng cận đại Việt Nam của Trần Huy Liệu, đăng tạp chí Văn nghệ, số 25, tháng 8/1950. Trong bài này, Phan Khôi viết: “Tôi nhớ rõ rằng đầu năm 1908 tôi đến Hà Nội thì đã không còn có Đông Kinh nghĩa thục nữa rồi, đến tháng tư, tôi bị bắt về Quảng Nam”. Trong một bài báo khác, bài Cái tâm lý của người tù chính trị được thả đăng Đông Dương tạp chí, số 37, ra ngày 27/1/1938, Phan Khôi lại viết: “Bấy giờ chưa có báo để mà viết, người ta cũng không bắt được tôi diễn thuyết lần nào, thì dựa vào đâu mà nói được rằng tôi xướng cái thuyết dân quyền tự do?”.
Tất cả những điều tôi vừa nêu ra ở trên đều đã được chính Phan Khôi kể lại trong bản Tự thuật tiểu sử sơ lược, Kiểm thảo sơ bộ và Tự kiểm thảo, ông viết trong đợt chỉnh huấn hồi năm 1953 tại Việt Bắc và Vụ xin xâu ở Quảng Nam, ông viết theo chỉ thị của Ban Văn Sử Địa thời đó. Riêng Vụ xin xâu ở Quảng Nam tuy không ghi năm viết nhưng có thể phỏng đoán là ông viết vào quãng năm 1955, khi từ Việt Bắc về lại Thủ đô Hà Nội, chứ không phải là do tôi tự ý bịa ra.
4. Ở phút thứ 12’17, audio nói về bài thơ Tình già của Phan Khôi, mở đầu bằng 2 câu Và rồi ngày 10 tháng 3 năm 1932 trên tờ Phụ nữ tân văn, số báo 122, xuất hiện bài thơ mang tên Tình già ký bút danh Phan Khôi. Chỉ sáu khổ thơ ngắn nhưng đó là tiếng nói khác hẳn với mọi thi ca trước đó.
Xem lại Tình già đăng trên Phụ nữ tân văn năm 1932, trang 15 và 16, ảnh chụp cùng bài thơ ấy đăng ở Tập văn mùa xuân của tờ Đông tây năm 1932, trang 6 và trang 7, thấy hoàn toàn không phải như audio đã nói.
Sự thực là bài Tình già đăng trên Đông tây và Phụ nữ tân văn chỉ có 10 câu in liền nhau, giữa câu số 7 và câu số 8 có một dòng chấm lửng chứ không chia thành từng khổ. Ngay cả khi Nguyễn Trần Huân dịch Tình già qua tiếng Pháp (Ancien amour), in trong cuốn Introduction à la Littérature Vietnamienne, trang 147 và trang 148 thành 22 câu cũng không hề thấy dịch giả Nguyễn Trần Huân chia khổ, thậm chí còn không thấy các dấu chấm lửng giữa câu Pourquoi donc parler de fidélité et d'éternité? và câu Vingt-quatre années après, tức câu số 7 và câu 8 trong nguyên bản mà chỉ có 3 gạch ngang đầu dòng thay vì 2 gạch ngang đầu dòng như trong nguyên bản để chỉ cho lời đối thoại của các nhân vật.
Nói như audio của GPT, e rằng vài ba chục năm sau sẽ gây ra không ít khó khăn cho các nhà nghiên cứu khi cần tìm kiếm, nhận diện bài thơ Tình già của Phan Khôi!
5. Đoạn từ phút thứ 15’ 22 tới phút thứ 16’41, audio nói về tờ Sông Hương xuất bản tại Huế do Phan Khôi làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Theo đó, Sông Hương là tờ báo nhỏ, văn phòng chỉ vài chiếc bàn gỗ, một máy in nhưng lại trở thành diễn đàn hiếm hoi cho tiếng nói trí thức tự do Trung Kỳ. Và cũng theo audio, Chỉ sau ba năm hoạt động, Sông Hương bị chính quyền thực dân đình bản vào năm 1939 với lý do có nội dung gây ảnh hưởng tới trật tự công cộng. Tờ báo khép lại sau chưa đầy hai mươi số nhưng dấu ấn nó để lại thì sâu đậm vô cùng.
Nói Sông Hương là tờ báo nhỏ may ra chỉ đúng với quy mô tòa soạn và nơi nó đặt văn phòng, còn lại không chắc đã đúng! Bởi, theo bà Phan Thị Mỹ Khanh, con gái Phan Khôi, trong cuốn Nhớ cha tôi Phan Khôi, trang 117 và trang 118, (NXB Đà Nẵng, 2017) thì tòa soạn Sông Hương lúc ấy chỉ có ba người là Phan Khôi và hai con trai ông là Phan Thao và Phan Cừ. Nơi đặt văn phòng Sông Hương cũng là nơi tá túc của ông và gia đình năm miệng ăn lúc đầu ở tại nhà số 80 phố Gia Hội - Huế, sau dời về số 96 cùng phố ấy. Như thế đúng là nhỏ, rất nhỏ! Nhỏ như thế thì làm thế nào để đặt một cái máy in như audio đã nói? Hồi đó, việc in báo thường dùng công nghệ sắp chữ và máy in ty-po. Kèm theo với máy in là bộ chữ chì, bàn sắp chữ, khuôn in, thợ sắp chữ, thợ in, thợ sửa bản vỗ... thì làm sao đặt được trong một căn phòng? Có chăng chỉ là một chiếc máy chữ, vì hồi ra Huế chuẩn bị cho Sông Hương lần đầu ra mắt, Phan Khôi có đưa theo một người cháu tên Lộc, gọi ông bằng cậu họ để giúp việc đánh máy.
Nếu lại xét về số lượng và phạm vi phát hành thì Sông Hương không chắc đã là... nhỏ! Theo chính những gì Sông Hương tiết lộ thì số 1 Sông Hương phát hành 5.000 bản, chỉ trong hai ngày đã bán hết sạch; các số tiếp theo dự định phát hành 6.000 bản. Mạng lưới đại lý bán lẻ của Sông Hương rải khắp cõi Đông Pháp, mỗi kỳ tiêu thụ đến 3.000 bản. So với các tờ báo khác cùng thời thì các con số đó chắc gì đã là nhỏ?
Còn nói như audio Chỉ sau ba năm hoạt động, Sông Hương bị chính quyền thực dân đình bản vào năm 1939 với lý do có nội dung gây ảnh hưởng tới trật tự công cộng, tờ báo khép lại sau chưa đầy hai mươi số nhưng dấu ấn nó để lại thì sâu đậm vô cùng thì có nhiều chỗ không đúng. Về chỗ này, có vẻ như audio không phân biệt được khi Sông Hương còn do Phan Khôi làm chủ nhiệm và khi Sông Hương đã được Phan Khôi bán cho Nguyễn Cửu Thạnh.
Sự thực là Sông Hương do Phan Khôi làm chủ nhiệm chỉ tồn tại được gần 8 tháng, từ ngày 1/8/1936 đến ngày 27/3/1937, nhưng cũng đã ra được 32 số chứ không phải ba năm và ra chưa đầy hai mươi số như audio nói. Hơn hai tháng sau khi bán lại cho ông Nguyễn Cửu Thạnh, một nhà báo có xu hướng khuynh tả, ngày 19/6/1937, Sông Hương tục bản số 1 ra đời, trên manchette vẫn giữ nguyên tên người sáng lập là Phan Khôi nhưng tên chủ nhiệm tờ báo thì đã thay đổi: Nguyễn Cửu Thạnh. Sông Hương tục bản ra được 14 số trong non 4 tháng, đến ngày 14/10/1937 thì đình bản.
Vì vậy, nói như audio Chỉ sau ba năm hoạt động, Sông Hương bị chính quyền thực dân đình bản vào năm 1939 là hoàn toàn không có cơ sở.
6. Đoạn từ phút 17’15 đến phút thứ 19’25, audio nói về thời gian Phan Khôi từ quê Quảng Nam ra Hà Nội rồi lên Việt Bắc tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, audio nói: “Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời. Từ miền Trung, Phan Khôi nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Hà Nội tham gia công tác văn hóa. Đó là một lời mời trọng thị, thể hiện sự trân trọng của cách mạng đối với một học giả có uy tín”... “Trong những căn lán giữa rừng Việt Bắc, người ta vẫn thấy ông lặng lẽ ngồi bên đèn dầu, đôi mắt mờ đục sau cặp kính cũ, cặm cụi dịch sách triết học, chỉnh câu chữ Việt ngữ hay viết về ngôn ngữ và tư tưởng con người”. Về chỗ này audio có hai điểm sai:
Thứ nhất, không có chuyện Chủ tịch Hồ Chí Minh mời Phan Khôi ra Hà Nội; có chăng chỉ là Bộ Nội vụ, lúc đó do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm Bộ trưởng. Chính Phan Khôi, trong bản Kiểm thảo sơ bộ, ngày 28/8/1953 tại Việt Bắc đã viết: “Vừa lúc có giấy Bộ Nội vụ về mời tôi ra Hà Nội”.
Thứ hai, trong cuộc đời hơn 40 năm làm báo, viết văn, dịch sách (không phải hơn 50 năm như sau này có lần audio nói) Phan Khôi chưa hề dịch một cuốn sách triết học nào cả. Viết và bàn về triết học Đông, Tây kim cổ thì có nhưng chủ yếu ở giai đoạn trước 1945. Hồi ở Việt Bắc, Phan Khôi chủ yếu dịch sách văn học, lý luận phê bình văn học, sử học của các tác giả hiện đại Trung Quốc; thi thoảng có dịch đôi ba bài thơ Đường của Lý Bạch hay Bạch Cư Dị, hoàn toàn không có chuyện Phan Khôi cặm cụi dịch sách triết học như audio nói! Có chăng là vào năm 1951, Phan Khôi đã dịch cuốn Относительна марксизма в языкознании của Staline từ bản chữ Hán ra chữ quốc ngữ với cái tên là Chủ nghĩa Mác về ngôn ngữ học, nhưng đó là sách về ngôn ngữ học chứ không phải sách triết học!
7. Đoạn từ phút 19’25 tới hết, audio nói về thời gian Phan Khôi từ Việt Bắc về lại thủ đô Hà Nội cho tới những ngày cuối đời. Đây là đoạn dài nhất và cũng nhiều sai sót nhất. Xin lần lượt nêu ra đây một số sai sót đó.
Thứ nhất, về nơi ở của Phan Khôi khi rời Việt Bắc trở về thủ đô Hà Nội, audio nói “Ông sống trong căn nhà nhỏ trên phố Nguyễn Gia Thiều, ngày ngày đi lại giữa Hội Nhà văn, Hội Văn hóa cứu quốc, gặp gỡ bạn bè cũ, những người từng cùng ông cầm bút hồi thập niên ba mươi”.
Sự thực là khi Phan Khôi mới từ Việt Bắc trở về thủ đô Hà Nội đã được nhà nước bố trí ở một căn phòng trên tầng hai, căn phòng đẹp nhất, tiện nghi nhất của ngôi biệt thự 51 Trần Hưng Đạo, cũng là cơ quan của Hội Văn nghệ Việt Nam lúc đó. Phòng Phan Khôi ở có ban công, nhà tắm, nhà vệ sinh riêng, có lò sưởi, quạt trần, sang trọng hơn rất nhiều so với phòng ở của gia đình các văn nghệ sĩ lúc đó.
Thứ hai, về tờ Nhân văn và bài Phê bình lãnh đạo văn nghệ, audio nói: “Tờ Nhân văn số đầu ra ngày 20 tháng 9 năm 1956 với bài viết nổi tiếng của Phan Khôi mang tựa đề Phê bình lãnh đạo văn nghệ, một tiếng nói thẳng thắn và chân thành đến sửng sốt”.
Sự thực, tuy là chủ nhiệm Nhân văn nhưng Phan Khôi chỉ có hai bài đăng ở đó. Bài thứ nhất là Trả lời một tờ báo ở Sài Gòn, đăng Nhân văn số 1, ngày 20/9/1956. Với bài này, Phan Khôi nói để các nhà báo ở Sài Gòn, nhất là các nhà báo của tờ Cách mạng quốc gia biết rằng ông theo Việt cộng, đồng ý và hợp tác với Việt cộng chứ không làm đầy tớ cho Việt cộng. Bài thứ hai là Thông báo của Phan Khôi đăng ở số 3 Nhân văn, ra ngày 15/10/1956, trong đó đưa tin việc Phan Khôi đi công tác Trung Quốc, ủy quyền chủ nhiệm cho Trần Duy nhưng ông cũng liên đới chịu trách nhiệm. Còn Phê bình lãnh đạo văn nghệ thì Phan Khôi đăng ở Giai Phẩm mùa thu, tập I, tháng 8/1956, không liên quan gì tới Nhân văn hết.
Thứ ba, ở phút thứ 23’49, audio nói: “Sau vụ Nhân văn ông bị buộc ngừng sáng tác, bị theo dõi, cắt trợ cấp và sống trong cảnh cô lập giữa Hà Nội”.
Về chỗ này, có lẽ cần phải nói rõ hơn một tí, để tránh hiểu lầm như xưa nay từng hiểu lầm. Sự thực là chẳng có văn bản công khai, chính thức nào buộc Phan Khôi và những người viết cho Nhân văn - Giai phẩm ngừng sáng tác cả. Có điều là các tờ báo lúc bấy giờ đều do nhà nước quản lý, Phan Khôi và những người này có viết cũng chẳng ai dám đăng. Không đăng được thì ai hơi đâu mà viết? Còn như bảo Phan Khôi bị cắt trợ cấp thì rõ ràng là không đúng. Tôi nhớ hồi đó, ông vẫn đều đặn mỗi tháng nhận lương nhân sĩ là 60 đồng. Bà Nguyễn Thị Huệ, vợ ông tuy thuộc biên chế Hội Văn nghệ, nhưng được bố trí phục vụ riêng ông, lương mỗi tháng cũng được đâu khoảng 30 đồng.
Thứ tư, ở phút thứ 24’20, audio nói về tang lễ và nơi an táng Phan Khôi: “Vào ngày 16 tháng 1 năm 1959 Phan Khôi trút hơi thở cuối cùng tại Hà Nội, hưởng thọ 72 tuổi. Không có tang lễ lớn, không diễn văn ca ngợi, chỉ vài người bạn lặng lẽ đưa ông đến nghĩa trang Mai Động trong buổi chiều lạnh buốt”.
Tiếc thay, đám tang được audio miêu tả có tới hai chi tiết sai. Ấy là chi tiết chỉ vài người bạn lặng lẽ đưa ông đến nghĩa trang... trong một buổi chiều lạnh buốt. Nghe ra thì cảm động thực đấy nhưng lại không đúng với những gì đã diễn ra. Sự thực là đám tang Phan Khôi chẳng có ai là bạn của ông hết, những người trong Nhân văn - Giai phẩm càng không, chỉ có hai bà vợ ông và con cháu trong nhà, khoảng vài ba mươi người đưa ông về nơi an nghỉ cuối cùng. Và, ông được gia đình an táng tại nghĩa trang Hợp Thiện chứ không phải là nghĩa trang Mai Động như audio nói.
*
* *
Tôi viết bài này không phải để cãi AI, cũng không phải để chỉ trích hay phê phán AI. Tôi viết không nhằm mục đích nào khác hơn là để đính chính những sai sót khi nói về Phan Khôi; cũng là để cảnh tỉnh những ai cho rằng AI lúc nào cũng đúng, sẵn sàng tin theo mà không chịu kiểm chứng bằng các nguồn tư liệu đáng tin cậy. Trí tuệ thông minh suy cho cùng cũng chỉ là do đầu óc con người ta tạo ra, mà đầu óc con người thì khi thế này khi thế khác, nhiều khi đúng nhưng chẳng phải là không có lúc sai. Nếu lấy lý do vì đó là trí tuệ nhân tạo, là máy móc chứ không phải là con người rồi bỏ qua những sai sót của nó, thì một ngày kia cái sai đó sẽ thành phổ biến. Tới lúc đó, muốn sửa, muốn đính chính liệu có còn được không?
P.N.S
