SÁNG TÁC
“Đà Nẵng chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha (1858-1860): Quá khứ và hiện tại”(*) - Bùi Văn Tiếng


Ngày 31 tháng 8 năm 2018, nhân kỷ niệm 160 năm sự kiện từng được xem là thời điểm lịch sử Việt Nam chuyển từ trung đại sang cận đại, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề Đà Nẵng chống Liên quân Pháp-Tây Ban Nha (1858-1860): Quá khứ và Hiện tại. Từ khi khởi động sinh hoạt học thuật này, Đà Nẵng đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của gần ba mươi nhà khoa học ở trong nước và ở nước ngoài, thông qua các tham luận tập trung nghiên cứu Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 hoặc từ góc độ Quá khứ, hoặc từ góc độ Hiện tại, hoặc từ cả hai góc độ này theo tinh thần “ôn cố tri tân”. 


Đây không phải lần đầu thành phố Đà Nẵng trực thuộc Trung ương tổ chức sinh hoạt học thuật liên quan đến Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858. Ngay từ năm 1998, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 140 năm ngày nhân dân Đà Nẵng đi đầu chống thực dân. Năm 2008, Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng cũng tổ chức một cuộc tọa đàm khoa học quy mô nhỏ nhân kỷ niệm 150 năm Cuộc chiến đấu dưới chân thành Điện Hải. Năm 2013, nhân kỷ niệm 155 năm sự kiện lịch sử này, Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thừa Thiên Huế tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề Vai trò Nguyễn Tri Phương trên mặt trận Đà Nẵng trong kháng chiến chống Liên quân Pháp-Tây Ban Nha 1858-1860. Và trên cơ sở ba sinh hoạt học thuật đầy ý nghĩa ấy, Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng biên soạn tập sách Đà Nẵng chống Liên quân Pháp-Tây Ban Nha (1858-1860), được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành vào năm 2014.

Phần lớn các tham luận gửi đến hội thảo lần này chủ yếu tiếp cận Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 từ góc độ Quá khứ. Có nhiều nhà khoa học tìm cách lý giải nguyên nhân dẫn đến Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858, cũng có những tác giả tham luận tìm cách lý giải thất bại của nhà Nguyễn trong cuộc đối đầu Đông-Tây sau Chiến tranh Mậu Ngọ 1858, đồng thời cũng có những tác giả tham luận tìm cách lý giải nguồn sức mạnh của người Việt trong Cuộc chiến đấu dưới chân thành Điện Hải 1858-1860. Điều đáng trân trọng là nhiều tham luận đã đưa ra hoặc là những thông tin mới phát hiện, hoặc là những nhãn quan mới về các thông tin cũ thậm chí rất cũ. Ai cũng biết lịch sử chỉ diễn ra một lần còn viết lịch sử phải qua nhiều lần thì mới mong thu hẹp khoảng cách giữa lịch-sử-đang-được-nhận-thức với  lịch-sử-đúng-như-vốn-có. Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 chắc cũng không phải là ngoại lệ, bằng chứng là tại hội thảo này đang có một số nỗ lực nhằm thu hẹp cái khoảng cách khó-tránh-khỏi-nhưng-không-nên-có ấy.

Trong tham luận Tướng Nguyễn Ân trong dân gian và trong sử liệu, Nhà nghiên cứu Hồ Trung Tú đến từ Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng hướng sự chú ý về một vị tướng đã ba lần được nhắc đến trong sách Đại Nam thực lục của Quốc sử quán triều Nguyễn, trong đó đáng nói nhất là lần thứ hai khi ông hy sinh ở đồn Hóa Khuê: “Tháng 11 năm 1858, quân Tây Dương đột nhiên đánh phá hai đồn Hóa Khuê và Nại Hiên. Hiệp quản là Nguyễn Triều, Nguyễn Ân hết sức đánh trả và chết trận. Các tướng Chu Phúc Minh, Đào Trí, Phan Khắc Thận, Nguyễn Duy chia quân đến cứu không kịp. Việc ấy tâu lên vua. Vua nói rằng: “Đồn lẻ một nơi, không quân cứu viện, đến nỗi thế này, bây giờ tìm đâu cho được người tướng như thế!”. Hai người hy sinh nhưng sở dĩ Hồ Trung Tú chỉ đề cập đến Nguyễn Ân, bởi trong quá trình đi điền dã ở Nghĩa trủng Khuê Trung hai mươi năm trước, Hồ Trung Tú được tiếp cận một thông tin mang màu sắc dân gian về ngôi mộ được cho là của tướng Nguyễn Trọng Ân hy sinh trong trận Hóa Khuê năm 1858. Theo Hồ Trung Tú, tướng Nguyễn Trọng Ân trong ký ức dân gian và tướng Nguyễn Ân trong sử liệu chỉ là một người, mặc dầu chính bản thân Nhà nghiên cứu cũng cho rằng điều này “đến nay vẫn chưa có đủ bằng chứng để có thể khẳng định một cách chắc chắn”. Trong khi chờ những chứng cứ xác thực hơn để giải quyết tồn nghi của lịch sử, Hồ Trung Tú đề nghị thành phố Đà Nẵng nên sớm đặt tên đường Nguyễn Ân như đã từng đặt tên đường Nguyễn Tri Phương, Lê Đình Lý, Đào Trí...

 

Một điều khá thú vị nữa là trong các cuộc hội thảo/ tọa đàm khoa học 1998, 2008, 2013 và cả cuộc hội thảo 2018 này, vẫn chưa có nhà khoa học nào phát hiện ra “trường hợp Tôn Thất Bá” trong suốt Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858. Trường hợp đáng chê trách nhất và bị vua Tự Đức xử lý nghiêm khắc nhất ở đây là trường hợp Phòng triệt Hồ Đắc Tú chỉ huy đồn Hóa Khuê vì quá khiếp nhược nên đóng chặt cửa đồn không đem quân ứng cứu cho Thống chế Lê Đình Lý đang bị trọng thương trên chiến trường Cẩm Lệ - vì quá khiếp nhược không dám đem quân ứng cứu đồng đội chứ không phải vì phản bội Tổ quốc mà đầu hàng đối phương. Có thể khẳng định ở Mặt trận Đà Nẵng chống Liên quân Pháp và Tây Ban Nha từ đầu tháng 9 năm 1858 đến cuối tháng 3 năm 1860 không hề có “Tôn Thất Bá” như Cuộc chiến đấu bảo vệ Thành Hà Nội năm 1882 của Tổng đốc Hoàng Diệu. Ngay cả giáo dân Thiên chúa giáo trên địa bàn Đà Nẵng đương thời cũng không có ai đứng về phía quân xâm lược - không phải ngẫu nhiên mà Rigault de Genouilly đã phải báo cáo về Paris rằng: “Chính phủ đã bị lừa dối về bản chất của cuộc viễn chinh này (...) người ta đã dự đoán những khuynh hướng của dân chúng hoàn toàn trái ngược với thực tế”, bởi “giáo dân Việt Nam lại tỏ vẻ lạnh lùng với quân đội xâm lăng, chứ không nổi loạn như vài giáo sĩ đã tuyên truyền. Thái độ bất hưởng ứng của giáo dân đã phủ nhận lời tuyên bố của Giám mục Pellerin, quả quyết rằng người Pháp chỉ cần đánh bất cứ nơi nào ở Việt-Nam là giáo dân sẽ đáp lại bằng cách nổi dậy chống lại triều đình” như ghi nhận của GS. Nguyễn Thế Anh trong sách Việt Nam thời Pháp đô hộ.

Thành Điện Hải được xem là biểu tượng của Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 - một số nhà nghiên cứu từng gọi sự kiện lịch sử này là Cuộc chiến đấu dưới chân thành Điện Hải. Chính vì thế, khi tiếp cận Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 chủ yếu từ góc độ hiện tại, Thành Điện Hải đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Điều đáng nói là đọc các tham luận tiếp cận Thành Điện Hải ở góc độ hiện tại, rất dễ nhận ra tác động tích cực của việc nâng hạng từ Di tích quốc gia lên Di tích quốc gia đặc biệt đối với tòa thành cổ này. Tư cách Di tích quốc gia đặc biệt đòi hỏi Thành Điện Hải phải được trùng tu theo đúng Điều 34 Luật Di sản văn hóa quy định “việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải giữ gìn tối đa yếu tố gốc cấu thành di tích”. Yếu tố gốc cấu thành di tích trong giai đoạn trước Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 có lẽ không có gì phải bàn nhiều; nhưng Thành Điện Hải giai đoạn bị người Pháp chiếm đóng và thay đổi công năng từ một tòa thành quân sự sang một cơ sở y tế với những công trình kiến trúc mới đã tồn tại cả trăm năm - mãi đến gần cuối thập niên 90 của thế kỷ trước mới bị triệt phá hoàn toàn, thì nên được xử lý ra sao cho phù hợp? Trong tham luận tại Hội thảo bàn “Giải pháp bảo tồn, tôn tạo, phục hồi và phát huy giá trị di tích Thành Điện Hải” hồi cuối năm 2017, tôi từng đặt vấn đề “có nên phục dựng bệnh viện được người Pháp xây dựng vào đầu năm 1888 và nhà nguyện được người Pháp xây vào năm 1900 hay không?”, và theo tôi “sau khi xác định rõ vị trí hai hạng mục này, chỉ cần dựng ở đấy một tấm bia ghi dấu đối với mỗi hạng mục là đủ”.

 

Thành Điện Hải không chỉ là một di sản vật thể mà còn là một di sản phi vật thể, vì thế không chỉ đòi hỏi phải được trùng tu tôn tạo phục hồi theo hướng giữ gìn yếu tố gốc cấu thành di tích càng nhiều càng tốt, mà còn và quan trọng hơn là đòi hỏi phải trở thành một biểu tượng ngời sáng về lòng yêu nước và đức hy sinh trong tim các thế hệ người Đà Nẵng nói riêng, người Việt Nam nói chung. Chính vì thế không thể không suy ngẫm khi TS. Nguyễn Duy Phương và ThS. Đặng Thị Thùy Dương đến từ Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng trong tham luận Giáo dục truyền thống chống ngoại xâm trong trường học qua cuộc kháng chiến chống Liên quân Pháp-Tây Ban Nha (1858-1860) đã đưa ra một cảnh báo rất đáng quan ngại: “Dù đã có sự quan tâm của nhà trường phổ thông trong việc giáo dục truyền thống chống ngoại xâm cho học sinh qua những sự kiện liên quan đến cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha (...) nhưng sự kiện này cũng chỉ được giáo viên giảng dạy với những nội dung vắn tắt như sách giáo khoa, mà ít có điều kiện khai thác những sự kiện lịch sử tiêu biểu của địa phương, những câu chuyện, những nhân vật lịch sử liên quan đến cuộc chiến đấu của nhân dân ta tại chiến sự Đà Nẵng (...) thậm chí cũng có một số trường phổ thông không giảng dạy các tiết học về lịch sử địa phương, một số khác tuy có thực hiện nhưng còn khiên cưỡng, áp đặt, không tạo ra được những xúc cảm, rung động để giúp các em “nhập thân vào lịch sử” và rút ra được những bài học lịch sử quý báu cho bản thân từ những nội dung của sự kiện này”.

Tiếp cận Cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858 chủ yếu từ góc độ hiện tại, còn có thể kể tới một số tác giả tham luận tập trung bàn về sự phát triển Đà Nẵng trong bối cảnh hội nhập toàn cầu hóa, trong đó đáng chú ý là PGS.TS. Đặng Văn Bài đến từ Hội Di sản văn hóa Việt Nam với tham luận Bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch trong môi trường đô thị hiện đại của thành phố Đà Nẵng. Là ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia nhiệm kỳ 2015 - 2019, Đặng Văn Bài đề xuất phát triển du lịch bền vững ở Đà Nẵng trên nền tảng tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa; đồng thời khuyến cáo Đà Nẵng cần thận trọng với tài nguyên thiên nhiên: “với tư cách là một đô thị cảng biển giàu tiềm năng của khu vực miền Trung Việt Nam, không gian mặt tiền hướng ra biển của Đà Nẵng cần được suy xét một cách thận trọng khi phê duyệt quy hoạch phát triển đô thị - ở mặt tiền hướng ra biển như thế rất nên ưu tiên cho các không gian công cộng dành cho người dân đô thị và du khách trong và ngoài nước, đặc biệt phải hạn chế đến mức tối thiểu xu hướng lấn biển gây biến đổi cảnh quan, tránh bài học xấu đã có ở Hạ Long và Nha Trang”, đi đôi với nỗ lực làm phong phú thêm tài nguyên văn hóa bằng cách “tạo lập thêm các điểm nhấn nhân tạo là các không gian công cộng - công viên, quảng trường, tượng đài, di tích lịch sử - văn hóa, các địa danh lịch sử... - có chất lượng văn hóa cao để trong tương lai có thể trở thành di sản văn hóa”.

B.V.T

CÁC TIN KHÁC
Trung du thoáng gặp – Thơ Bùi Công Minh (14-02-2019)
Trên cánh đồng trần gian – Thơ Ngân Vịnh (12-02-2019)
Cành mai ngày Tết – Thơ Nguyễn Văn Tám (11-02-2019)
Thử nghiệm – Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Sương (29-01-2019)
Thoát tục - Truyện ngắn của Hoàng Hải Lâm (28-01-2019)
Về một người “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” - Bùi Văn Tiếng (25-01-2019)
Con lợn trong văn hoá Việt - Ngọc Giao (21-01-2019)
Hoàng Sa - Thơ Quang Kinh (19-01-2019)
Nhớ mùa Đông - Hà Nội – Thơ Nguyễn Văn Tám (17-01-2019)
Tôi thuộc về cánh đồng – Thơ Ngân Vịnh (16-01-2019)
Có một sớm mai - Thơ Lê Huy Hạnh (14-01-2019)
Vườn thơm – Thơ Nguyễn Nhã Tiên (10-01-2019)
Thấy! Không! - Thơ Cẩm Lệ (09-01-2019)
Có những lúc - Thơ Thanh Quế (08-01-2019)
Ánh sáng đẹp - Thơ Nguyễn Nho Thuỳ Dương (07-01-2019)
Chiều đầu non – Thơ Lê Anh Dũng (03-01-2019)
Thôn trang – Thơ Bùi Công Minh (02-01-2019)
Hồi kết - Truyện ngắn Ngô Thị Kim Cúc (28-12-2018)
Ngã ba trần ai - Truyện ngắn Quế Hương (27-12-2018)
Nói dối trong truyện cổ dân gian Việt Nam - Bùi Văn Tiếng (22-12-2018)
Thứ ba, ngày 18/06/2019
Tôi tự do, cho dù xung quanh tôi là những luật lệ gì. Nếu tôi thấy chúng có thể chấp nhận được, tôi chấp nhận chúng; nếu tôi thấy chúng quá khó chịu, tôi phá vỡ chúng. Tôi tự do bởi tôi biết bản thân tôi chịu trách nhiệm trước lương tri mình vì mọi điều t
Robert A Heinlein

Đừng âu sầu khi nói lời tạm biệt, lời tạm biệt là cần thiết trước khi ta có thể gặp lại nhau, và gặp lại nhau, cho dù sau khoảng thời gian ngắn ngủi hay sau cả một đời, là điều chắc chắn sẽ xảy ra với những người bạn hữu.
Richard Bach

Một người bạn cũng giống như ngôi sao bắc đẩu, bạn trông vào họ khi bạn lạc đường.
Khuyết danh

Tình yêu không không phải toàn bộ đều là cơn mê sảng, nhưng nó có rất nhiều điểm giống.
Thomas Carlyle

Thành công trong tình yêu không phụ thuộc nhiều vào việc tìm được người có thể làm bạn hạnh phúc bằng việc trốn thoát vô số người có thể làm bạn khổ sở.
Khuyết danh

Cũng như thung lũng cho ngọn núi chiều cao, khổ đau cho lạc thú ý nghĩa; cũng như mạch nước là nguồn của suối, nghịch cảnh sâu sắc có thể là châu báu.
William Arthur Ward

Sự mất mát khiến chúng ta trống rỗng - nhưng hãy học cách không để sự đau khổ đóng lại trái tim và tâm hồn mình. Hãy để cuộc đời đổ đầy lại bạn. Dưới đáy u sầu, dường như điều đó là không thể - nhưng những niềm vui mới đang chờ đợi để lấp đầy khoảng trống
Pam Brown

Hãy yêu tôi khi tôi ít xứng đáng với tình yêu ấy nhất, Bởi đó là lúc tôi thực sự cần nó.
Tục ngữ Thụy Điển

Đừng đếm những gì bạn đã mất, hãy quý trọng những gì bạn đang có và lên kế hoạch cho những gì sẽ đạt được bởi quá khứ không bao giờ trở lại, nhưng tương lai có thể bù đắp cho mất mát.
Khuyết danh

Đôi lúc cũng cần thiết dừng chân trong cuộc hành trình theo đuổi hạnh phúc, và chỉ đơn giản là cảm thấy hạnh phúc.
Guillaume Apollinaire

Tôi, không phải tình huống, có sức mạnh làm tôi hạnh phúc hay bất hạnh ngày hôm nay. Tôi có thể chọn nó sẽ thế nào. Ngày hôm qua đã chết. Ngày mai còn chưa tới. Tôi chỉ có một ngày, Hôm nay, Và tôi sẽ hạnh phúc với nó.
Groucho Marx

Khi một cây sồi đổ, cả khu rừng vang vọng tiếng đổ của nó, nhưng hàng trăm hạt sồi được cơn gió thoảng qua lặng lẽ gieo.
Thomas Carlyle

Thứ duy nhất có thể cứu được thế giới là phục hồi nhận thức của thế giới. Đó là công việc của thi ca.
Allen Ginsberg

Tình yêu là trạng thái mà khi đó hạnh phúc của một người khác trở nên cực kỳ quan trọng đối với hạnh phúc của bạn.
Robert A Heinlein

Với những kẻ độc ác, mọi thứ đều là cái cớ.
Voltaire

Giấy phép thiết lập trang thông tin điện tử trên Internet : Số 11/GP - BC Do Bộ thông tin và truyền thông , Cục Báo chí cấp ngày 10 tháng 01 năm 2008.
- Địa chỉ: K54/10 - Ông Ích Khiêm, Thành phố Đà Nẵng
- Điện thoại : 0511-3821434 - Fax: 0511-3519300,
- Tổng biên tập: Nguyễn Thị Thu Hương
- Email: lhvhntdanang@gmail.com - Website: vannghedanang.org.vn