Những sắc màu làm nên hồn cốt văn hóa Đà Nẵng

 Tác phẩm Ngày hội dân tộc Bhnong Phước Sơn của NSNA Dương Phú Tâm.

Triển lãm ảnh nghệ thuật “Sắc màu văn hóa các dân tộc thành phố Đà Nẵng 2026”, do Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố và Hội Nhiếp ảnh nghệ thuật Đà Nẵng phối hợp với Bảo tàng Điêu khắc Chăm tổ chức nhân dịp chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026.

Với 70 tác phẩm của 33 tác giả, không gian triển lãm đã mở ra những vẻ đẹp qua nhiều lớp thời gian. Vẻ đẹp ấy hiện diện trong trang phục, lễ hội, kiến trúc, những điệu múa hay thanh âm cồng chiêng giữa đại ngàn, và ẩn sâu trong nếp sống, trong tâm thức cộng đồng, trong cách con người ứng xử với thiên nhiên và gìn giữ mối liên hệ với cội nguồn.

Qua những tác phẩm nghệ thuật, người xem có dịp gặp lại những giá trị văn hóa lâu đời, khám phá những sắc thái đời sống phong phú của các cộng đồng dân tộc, đồng thời nhận ra một diện mạo văn hóa Đà Nẵng rộng lớn, đa dạng và giàu chiều sâu hơn những gì chúng ta từng hình dung.

Điều đáng nói là triển lãm không đơn thuần giới thiệu những hình ảnh đẹp. Phía sau mỗi khuôn hình là một câu chuyện về con người, về ký ức, về sự tiếp nối và cả những trăn trở trước sự biến đổi của đời sống hôm nay.

Từ một cuộc triển lãm ảnh đến bức tranh văn hóa Đà Nẵng rộng lớn

Sau khi hợp nhất với Quảng Nam, Đà Nẵng không chỉ mở rộng không gian địa lý và quy mô phát triển, mà còn tiếp nhận một không gian văn hóa có bề dày lịch sử, sự đa dạng về cộng đồng và những sắc thái di sản đặc biệt phong phú.

Nếu trước đây, hình dung về Đà Nẵng thường gắn với một đô thị biển năng động, hiện đại, với sông Hàn, những cây cầu và nhịp sống thành thị, thì hôm nay, bức tranh ấy cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể rộng lớn hơn. Đó là không gian từ biển đến núi, từ đồng bằng đến miền biên viễn; từ những di sản văn minh Chăm Pa đến các bản làng Cơ Tu, Cor, Ca Dong; từ những đô thị hiện đại đến những cộng đồng vẫn đang lưu giữ nhiều phong tục, tập quán và tri thức dân gian truyền thống.

Tác phẩm Trận Đấu Chiên - Dân Tộc Cor của NSNA Huỳnh Hà.

Trong không gian ấy, văn hóa không phải là một yếu tố đứng bên ngoài quá trình phát triển, càng không phải phần trang trí cho diện mạo đô thị. Văn hóa chính là chiều sâu tạo nên bản sắc của một vùng đất, là ký ức cộng đồng, là những giá trị tinh thần được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Triển lãm “Sắc màu văn hóa các dân tộc thành phố Đà Nẵng 2026” có ý nghĩa ở chỗ đã góp phần đưa những sắc thái văn hóa ấy đến gần hơn với công chúng bằng ngôn ngữ của nhiếp ảnh.

Ở đây, chúng ta gặp vũ điệu Chăm, những dấu ấn văn hóa Mỹ Sơn; gặp nhà Gươi, điệu múa Tung tung da dá, những sắc màu thổ cẩm của đồng bào Cơ Tu; gặp tiếng chiêng, lễ hội, nghề truyền thống của người Cor; gặp những sinh hoạt văn hóa của đồng bào Ca Dong, M’Nông, Mường. Mỗi cộng đồng mang một diện mạo riêng, một hệ thống biểu đạt riêng, nhưng cùng góp phần làm nên sự phong phú của đời sống văn hóa trên vùng đất này.

Điều cần nhận thức sâu sắc là sự đa dạng ấy không chỉ có ý nghĩa về mặt số lượng dân tộc hay sự phong phú của các loại hình di sản. Giá trị lớn hơn nằm ở những thế giới tinh thần khác nhau được hình thành trong quá trình con người sống, lao động, sáng tạo và thích ứng với môi trường tự nhiên, xã hội của mình.

Một điệu múa, một tiếng chiêng, một mái nhà làng, một bộ trang phục truyền thống không chỉ là biểu hiện của thẩm mỹ dân gian. Đằng sau chúng là quan niệm về vũ trụ, về cộng đồng, về sự sống, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và tổ tiên.

Nhìn từ góc độ đó, triển lãm không chỉ giúp chúng ta thấy một Đà Nẵng có nhiều sắc màu văn hóa, mà còn gợi mở yêu cầu phải nhận diện đầy đủ hơn căn tính văn hóa của thành phố trong không gian phát triển mới.

Khi nhiếp ảnh trở thành người lưu giữ ký ức văn hóa

Nhiếp ảnh có một đặc tính mà không phải loại hình nghệ thuật nào cũng có được: khả năng giữ lại khoảnh khắc của đời sống trong tính xác thực và cụ thể của nó. Một khuôn hình có thể lưu giữ một gương mặt, một động tác, một không gian, một sinh hoạt mà thời gian rồi sẽ làm thay đổi, thậm chí biến mất.

Nhưng giá trị của nhiếp ảnh không dừng lại ở việc ghi chép hiện thực. Một bức ảnh có giá trị còn phải làm cho người xem nhận ra điều gì đang tồn tại phía sau hiện thực ấy.

Đến với triển lãm, chúng ta bắt gặp những hình ảnh gợi nhiều suy nghĩ. Nhà Gươi của người Cơ Tu là một công trình kiến trúc độc đáo, là biểu tượng của không gian cộng đồng. Điệu múa Tung tung da dá là sự biểu đạt niềm vui, niềm tin và mối giao cảm giữa con người với cộng đồng, với thế giới tâm linh. Tiếng chiêng của người Cor là một phần ký ức văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tác phẩm Niềm vui lấy nước của NSNA Nguyễn Anh Cường.

Những tác phẩm như “Kiến trúc độc đáo nhà Gươi Hòa Bắc”, “Vòng mây cột trâu lễ hội dân tộc Cor”, “Nghề truyền thống Ca Dong”, “Đấu chiêng dân tộc Cor Trà My”, “Thanh âm rừng Pơmu”, “Hợp tác xã dệt thổ cẩm Đhroong xã Đông Giang”… cho thấy một cách tiếp cận tương đối đa dạng đối với đời sống văn hóa. Không chỉ có lễ hội và trình diễn, nhiếp ảnh còn hướng đến kiến trúc, nghề thủ công, lao động, sinh hoạt và những giá trị gắn bó với môi trường sống của cộng đồng.

Đặc biệt, những hình ảnh về nghề dệt thổ cẩm, nghề chế tác trang phục từ vỏ cây rừng, những hoạt động chuẩn bị lễ vật, giã gạo, lấy nước, sinh hoạt bên hiên nhà… gợi cho người xem suy nghĩ về một lớp văn hóa bình dị nhưng vô cùng quan trọng: văn hóa trong đời sống thường ngày.

Có thể nói, nếu lễ hội là nơi văn hóa bộc lộ những sắc thái rực rỡ nhất, thì đời sống thường ngày chính là nơi văn hóa được nuôi dưỡng và duy trì. Một nghề truyền thống chỉ thực sự tồn tại khi còn người làm nghề; một hoa văn thổ cẩm chỉ còn ý nghĩa khi có người hiểu, người dệt, người sử dụng và người truyền lại; một phong tục chỉ có sức sống khi cộng đồng còn thực hành và cảm nhận được giá trị của nó.

Bởi vậy, nhiếp ảnh văn hóa cần vượt qua cách nhìn chỉ tìm kiếm những khoảnh khắc đẹp, lạ, giàu màu sắc để hướng đến việc phát hiện những giá trị có chiều sâu. Người nghệ sĩ không chỉ cần có con mắt tinh tường, mà còn cần sự hiểu biết, lòng trắc ẩn và thái độ tôn trọng đối với đối tượng mà mình ghi lại.

Một bức ảnh đẹp có thể khiến người ta dừng chân. Nhưng một bức ảnh có chiều sâu văn hóa phải khiến người ta muốn tìm hiểu thêm, muốn hiểu con người trong bức ảnh ấy đang sống như thế nào, đang gìn giữ điều gì và đang đối diện với những đổi thay nào.

Ở phương diện này, triển lãm còn có ý nghĩa như một hoạt động lưu giữ tư liệu bằng hình ảnh. Những khuôn hình hôm nay, nếu được tiếp tục hệ thống hóa, chú giải và lưu trữ một cách khoa học, sẽ trở thành nguồn tư liệu có giá trị cho nghiên cứu, giáo dục và quảng bá di sản văn hóa của thành phố.

Đằng sau những di sản là những con người đang gìn giữ di sản

Có một điều khiến tôi đặc biệt quan tâm khi nhìn vào danh sách tác phẩm của triển lãm: sự hiện diện của con người trong nhiều vai trò khác nhau.

Đó là già làng Bríu Pố – người giữ hồn núi rừng; nghệ nhân ưu tú Clau BLao – người khôi phục nghề chế tác áo quần từ vỏ cây rừng của người Cơ Tu; là những già làng, những bà mẹ, những thiếu nữ, những em bé trong các sinh hoạt cộng đồng.

Từ những hình ảnh ấy, chúng ta có thể nhận ra một chân lý giản dị: di sản văn hóa không tự tồn tại. Di sản được hình thành, nuôi dưỡng và trao truyền bởi con người. Nếu không có những người thực hành, những nghệ nhân, những già làng, những người mẹ truyền dạy tiếng nói, phong tục và nghề truyền thống cho con cháu, thì những giá trị được gọi là di sản cũng khó có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Một già làng không chỉ là người cao tuổi trong cộng đồng. Ở nhiều bản làng, đó còn là người nắm giữ tri thức dân gian, hiểu biết về phong tục, luật tục, lịch sử cộng đồng, những câu chuyện truyền đời. Một nghệ nhân không chỉ làm ra một sản phẩm thủ công, mà còn mang trong mình kỹ năng, bí quyết và thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ. Một người phụ nữ ngồi bên khung dệt không chỉ đang làm ra một tấm vải, mà còn đang tiếp tục một mạch nguồn văn hóa.

Vì vậy, khi nhiếp ảnh hướng ống kính đến những con người ấy, giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở chân dung hay khoảnh khắc được ghi lại. Điều quan trọng hơn là giúp chúng ta nhận ra vai trò của những chủ thể văn hóa đang hiện diện trong đời sống.

Có lẽ, trong số những việc cần làm để bảo tồn văn hóa các dân tộc, việc trân trọng và chăm lo cho những con người đang nắm giữ di sản cần được đặt ở vị trí đặc biệt. Chúng ta có thể phục dựng một ngôi nhà, tổ chức một lễ hội, sưu tầm một bộ trang phục, nhưng không dễ dàng phục hồi một tri thức đã mất, một kỹ năng nghề truyền thống đã đứt đoạn hay một câu chuyện chỉ còn trong ký ức của người cuối cùng biết kể.

Tác phẩm Nghệ nhân ưu tú Clau Blao-Người khôi phục nghề chế tác áo quần từ vỏ cây rừng của người Cơ tu xã Tây Giang của NSNA Dương Xuân Bình.

Bởi vậy, bảo tồn di sản không thể chỉ là công việc của các cơ quan quản lý hay các nhà nghiên cứu. Đó trước hết phải là công việc của cộng đồng, với sự tham gia chủ động và quyền được quyết định của chính những người đang thực hành, gìn giữ di sản.

Tôi nghĩ, những bức ảnh về già làng, nghệ nhân, người mẹ, em bé trong triển lãm còn gửi đến chúng ta một thông điệp khác: muốn bảo tồn văn hóa, phải quan tâm đến sự tiếp nối giữa các thế hệ. Người già có ký ức, người trẻ cần có cơ hội tiếp nhận, thực hành và sáng tạo trên nền tảng những giá trị được trao truyền. Nếu thiếu sự tiếp nối ấy, di sản rất dễ trở thành một thứ chỉ còn được giới thiệu trong các dịp lễ hội hoặc lưu giữ trong những bộ hồ sơ.

Để những sắc màu hôm nay tiếp tục hiện diện trong tương lai

Một cuộc triển lãm ảnh thường có thời gian trưng bày nhất định. Những tác phẩm rồi sẽ được tháo xuống, không gian triển lãm sẽ trở lại với nhịp sống thường ngày. Nhưng giá trị của một cuộc triển lãm không nên kết thúc cùng thời gian trưng bày.

Với “Sắc màu văn hóa các dân tộc thành phố Đà Nẵng 2026”, điều đáng quan tâm là làm thế nào để 70 tác phẩm hôm nay có thể tiếp tục sống trong những không gian khác, đến với nhiều đối tượng công chúng hơn và trở thành một phần của nguồn tư liệu văn hóa thành phố.

Có thể nghiên cứu xây dựng một bộ ảnh chuyên đề về văn hóa các dân tộc Đà Nẵng; tổ chức triển lãm lưu động tại các địa phương, trường học, thư viện, thiết chế văn hóa; số hóa tác phẩm và xây dựng không gian trưng bày trực tuyến. Xa hơn, cần khuyến khích các nghệ sĩ nhiếp ảnh tiếp tục những dự án dài hơi, theo chân các nghệ nhân, tìm đến các bản làng, ghi lại sự biến đổi của những nghề truyền thống, những phong tục, lễ hội và đời sống cộng đồng qua từng giai đoạn.

Tôi cũng mong muốn những người làm công tác văn học nghệ thuật nhìn nhận đây không chỉ là một đề tài sáng tác, mà còn là một lĩnh vực cần sự phối hợp giữa nhiếp ảnh, văn học, âm nhạc, mỹ thuật, sân khấu, nghiên cứu văn hóa dân gian và các ngành nghệ thuật khác. Mỗi loại hình có một ngôn ngữ riêng, nhưng khi cùng hướng đến việc khám phá, lưu giữ và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc, chúng ta sẽ có thêm những cách tiếp cận phong phú, sinh động và sâu sắc hơn.

Với Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật thành phố, những hoạt động như triển lãm lần này cần được xem là một hướng hoạt động có ý nghĩa lâu dài. Không chỉ tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ sáng tạo, mà còn góp phần hình thành nhận thức xã hội về giá trị của di sản, về trách nhiệm gìn giữ bản sắc và về vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển thành phố.

Tôi nghĩ, điều đẹp nhất mà triển lãm mang lại không chỉ là 70 tấm ảnh được trưng bày, mà là khả năng làm cho người xem nhìn Đà Nẵng bằng một ánh nhìn khác: rộng hơn, sâu hơn và giàu tình cảm hơn.

Một thành phố hiện đại không nhất thiết phải rời xa ký ức. Trái lại, càng đi xa trong hành trình phát triển, thành phố càng cần hiểu rõ mình được hình thành từ đâu, mang trong mình những giá trị nào và sẽ trao lại điều gì cho các thế hệ mai sau.

Đà Nẵng hôm nay không chỉ có những cây cầu nối hai bờ sông, những con đường nối biển với núi, mà còn có những mạch nguồn văn hóa kết nối các cộng đồng, các vùng đất và các thế hệ. Những sắc màu Chăm, Cơ Tu, Cor, Ca Dong, M’Nông… không phải là những mảnh ghép đứng bên lề diện mạo thành phố. Chúng là những thành tố làm nên chiều sâu và sự phong phú của bản sắc Đà Nẵng.

Và có lẽ, đó cũng là điều mà những người nghệ sĩ nhiếp ảnh muốn gửi gắm qua cuộc triển lãm này: hãy nhìn thấy vẻ đẹp của một vùng đất bằng những gì đang hiện hữu trước mắt, và bằng những gì đã được tích tụ trong lịch sử, đang được gìn giữ trong đời sống và sẽ tiếp tục được trao truyền cho tương lai.

Bởi suy cho cùng, một vùng đất có thể thay đổi diện mạo qua từng thời kỳ, nhưng chỉ khi biết gìn giữ và làm giàu những giá trị văn hóa của mình, vùng đất ấy mới thực sự có một bản sắc riêng.

A.T