Nghiên cứu về đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay

Quang cảnh tọa đàm.

Tham dự tọa đàm có đại diện lãnh đạo Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng, đại diện Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên; Hội Khoa học Lịch sử; Hội Văn nghệ Dân gian TP. Đà Nẵng; Bảo tàng Đà Nẵng, các sở, ngành, đơn vị liên quan trên địa bàn thành phố; cùng các nhà khoa học, các chuyên gia, các nhà nghiên cứu.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An (Trung tâm BTDSVHTG Hội An) khẳng định: Có thể thấy, để Hội An được vinh danh là Di sản văn hóa thế giới, cũng như sự thành công trong suốt tiến trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, công tác nghiên cứu khoa học luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Bởi lẽ, công tác này không chỉ giúp nhận diện ngày càng đầy đủ, thấu đáo, rõ ràng hơn các giá trị của đô thị cổ mà còn cung cấp cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách, xây dựng các giải pháp, cơ chế, quy hoạch, kế hoạch quản lí, bảo tồn và phát huy bền vững di sản nói chung, tu bổ phục hồi các di tích kiến trúc, tái hiện các loại hình di sản văn hoá phi vật thể nói riêng.

Nhìn lại hành trình hơn 40 năm kể từ Hội thảo khoa học quốc gia năm 1985 và hội thảo quốc tế năm 1990, nhiều chuyên gia cho rằng các nghiên cứu khoa học tại Hội An không đi sau mà thực sự đóng vai trò mở đường cho công cuộc bảo tồn di sản.

Từ khảo cổ học, dịch thuật Hán Nôm đến phục dựng các giá trị văn hóa phi vật thể như Đêm rằm phố cổ, nghệ thuật diễn xướng hô hát Bài Chòi hay múa Thiên Cẩu…, chính dòng chảy nghiên cứu bền bỉ ấy đã góp phần tạo nên “tấm hộ chiếu” để Hội An bước ra thế giới với danh hiệu Di sản văn hóa thế giới, rồi tiếp tục trở thành Thành phố Sáng tạo toàn cầu của UNESCO.

Các nhà nghiên cứu cho rằng vẫn còn nhiều “khoảng trống” cần tiếp tục khám phá. TS. Lê Thị Mai, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, gợi mở cách nhìn Hội An như một chỉnh thể cảng thị sông - biển thay vì chỉ bó hẹp trong vùng lõi phố cổ. Sự hưng thịnh của thương cảng Hội An thời Nguyễn gắn chặt với mối liên kết giữa “Phố”, “Biển” và “Nguồn” - tức vùng kinh tế miền thượng du. 

Tuy nhiên, xu hướng “trình diễn hóa” và “thương mại hóa” đang khiến nhiều người lo ngại. Khi cư dân gốc dần rời phố cổ, nhường chỗ cho homestay, cửa hàng lưu niệm và hoạt động kinh doanh dịch vụ, khu phố cổ có nguy cơ trở thành một không gian đẹp nhưng thiếu sinh khí, một “phim trường di sản” nhiều lớp vỏ trình diễn nhưng thiếu chiều sâu ký ức đô thị.

Bên cạnh đó là áp lực ngày càng lớn từ thiên tai và biến đổi khí hậu. ThS. Trần Ánh, Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An, cho rằng Hội An là một trong những di sản nhạy cảm và dễ tổn thương trước lũ lụt, xói lở bờ sông và nước biển dâng.

Từ những vấn đề đặt ra, tọa đàm cũng gợi mở nhiều hướng tiếp cận mới cho công tác bảo tồn Hội An như ứng dụng công nghệ quét 3D, GIS hay cơ sở dữ liệu số không chỉ giúp lưu trữ thông tin kiến trúc mà còn có thể bảo tồn cả ký ức văn hóa phi vật thể, lịch sử dòng họ, bang hội và đời sống cộng đồng. Bên cạnh đó, cần quản trị theo hướng sinh thái - nhân văn, gắn phố cổ Hội An với Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm như một chỉnh thể thống nhất. Đồng thời phải luôn khẳng định và tuyên truyền cho người dân về chủ thể của di sản chính là họ. Khi người dân hiểu rõ giá trị của từng ngôi nhà, từng nếp sinh hoạt mình đang gìn giữ, họ mới có thể tham gia vào chuỗi kinh tế di sản một cách tự nguyện và văn minh.

Những ý kiến trao đổi, thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm của các nhà quản lí, các nhà khoa học, chuyên gia và những người làm công tác thực tiễn về nghiên cứu khoa học đóng góp tại tọa đàm góp phần giúp Trung tâm BTDSVHTG Hội An có những định hướng đúng đắn và lâu dài về nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác nghiên cứu khoa học tại đơn vị, hướng đến mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An một cách bền vững.