Không gian biểu tượng của điện ảnh

Khi sân ga kể chuyện đời người

Hiếm có không gian nào hội tụ cùng lúc chuyển động và tĩnh tại, huyên náo và cô đơn, thời gian cá nhân và thời điểm xã hội như ở sân ga. Chính sự đối lập ấy khiến địa điểm này trở thành nơi điện ảnh thường xuyên đặt nhân vật vào để khai phá nội tâm.

Ngay từ buổi bình minh của điện ảnh, hình ảnh đoàn tàu và sân ga đã xuất hiện. Năm 1895, thước phim hơn 50 giây L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (Tàu vào ga La Ciotat) của anh em Lumière đã khiến Paris xôn xao với hình ảnh con tàu lao thẳng về phía máy quay. Khoảnh khắc ấy đánh dấu bước ngoặt của lịch sử điện ảnh và mở ra mối duyên bền bỉ giữa sân ga, màn ảnh suốt hơn một thế kỷ qua.

Và cũng không ít bộ phim đã chọn sân ga làm nơi lưu giữ những cảm xúc mong manh của con người. Brief encounter (1945) - tác phẩm lãng mạn kinh điển của điện ảnh Anh - kể câu chuyện hai người đã có gia đình tình cờ gặp nhau tại một nhà ga ngoại ô. Những lần chờ tàu, những cuộc trò chuyện ngắn ngủi giữa nhịp điệu tàu đến - tàu đi dần nuôi dưỡng tình yêu.

Sân ga ở đây hiện lên như không gian của sự kìm nén với những giằng co giữa cảm xúc cá nhân và ràng buộc đời sống. Sân ga chứng kiến tình yêu nẩy nở, cũng ghi dấu luyến tiếc tan vỡ. Khoảnh khắc lặng im khi đoàn tàu rời bánh trở thành một trong những cảnh chia ly ám ảnh nhất lịch sử điện ảnh.

Điện ảnh Liên Xô cũng từng tạo tiếng vang với A railway station for two (1983), quen thuộc với khán giả Việt Nam qua tên gọi Sân ga dành cho hai người. Bối cảnh nhà ga lần này là không gian mở ra hành trình tâm lý tinh tế cho từng nhân vật - nơi tháo gỡ nút thắt, thấu hiểu và cảm thông.

Có lẽ, sân ga trong điện ảnh chạm đến khán giả bởi những cảm xúc khó gọi tên mà nơi chốn này gợi ra như thế. Như trong Cinema Paradiso (Ý, 1988), dù sân ga chỉ xuất hiện ở đoạn cuối, hình ảnh nhân vật rời quê bằng tàu hỏa vẫn đủ thể hiện sự khép lại một chương đời. Sân ga ở đây là biểu tượng của sự trưởng thành, khi con người buộc phải rời khỏi nơi mình thuộc về để bước vào đời sống rộng lớn hơn.

Biểu tượng xã hội

Không chỉ mang ý nghĩa cá nhân, sân ga trong điện ảnh còn là tấm gương phản chiếu xã hội và lưu giữ ký ức tập thể. Đơn cử, Closely Observed Trains (1966) đặt bối cảnh tại ga tàu nhỏ thời Đức Quốc xã chiếm đóng Tiệp Khắc. Ở đó, những chuyến tàu chở binh lính, vũ khí và cả cái chết đi qua những sinh hoạt đời thường. Sân ga trở thành biểu tượng cho thân phận con người nhỏ bé trước guồng quay lịch sử.

Với điện ảnh Việt Nam, Đời cát (1999) của đạo diễn Nguyễn Thanh Vân mang đến cách tiếp cận đầy suy tư khi đoàn tàu là nơi các nhân vật đối diện xung đột nội tâm và buộc phải đưa ra lựa chọn.

Phân đoạn Cảnh chủ động xuống tàu để ở lại với người vợ đầu - chi tiết khác với nguyên tác truyện ngắn Ba người trên sân ga của nhà văn Hữu Phương - gợi nhiều cảm xúc. Đoàn tàu trong Đời cát vì thế vừa là chứng nhân của bi kịch cá nhân, vừa gợi nhắc nỗi đau chiến tranh; mang nỗi mất mát nhưng cũng thấp thoáng hy vọng hàn gắn tổn thương hậu chiến.

Ở điện ảnh đương đại, sân ga được khai thác như không gian của nỗi bất an hiện sinh. The Girl on the Train (phim Mỹ chuyển thể từ tiểu thuyết của Paula Hawkins, 2016) đặt nhân vật Rachel vào nhịp đi - về đều đặn của một chuyến tàu ngoại ô. Mỗi khung cửa sổ lướt qua là một lần nhân vật soi chiếu nỗi trống rỗng và những đổ vỡ âm thầm của mình. Đoàn tàu không đưa Rachel đi đâu xa, chỉ kéo dài trạng thái mắc kẹt của một đời sống tưởng như vẫn đang vận hành bình thường.

Cảm giác ấy được đẩy đến cực hạn trong Exit 8: Ga tàu vô tận (Nhật Bản, 2025), khi ga tàu điện ngầm trở thành mê cung không lối thoát - ẩn dụ cho vòng lặp đơn điệu của cuộc sống thường nhật. Hành trình tìm lối thoát trong không gian khép kín ấy gợi liên tưởng con người hiện đại loay hoay giữa những chằng chịt của đời sống.

Sân ga, khi vắng hay lúc đông, ở thực tại hay trong phim, dường luôn để lại những rung động khó gọi tên, như Nguyễn Bính từng cảm khái: “Những đôi mắt ướt nhìn đôi mắt/ Buồn ở đâu hơn ở chốn này?” (Những bóng người trên sân ga).

(baodanang.vn)