Chủ quyền văn hóa trên không gian số

Chủ quyền văn hóa được vun đắp từ ý thức, lòng tự hào và trách nhiệm của mỗi công dân trong không gian số. Ảnh: Nguyễn Huế

Đây không chỉ là sự bổ sung một khái niệm mới về phát triển văn hóa mà còn phản ánh tầm tư duy chiến lược mới về bảo vệ lợi ích quốc gia trước những biến đổi sâu sắc của thời đại số. 

Nếu trước đây chủ quyền quốc gia chủ yếu được nhìn nhận trên các phương diện lãnh thổ, biên giới, kinh tế hay an ninh thì ngày nay, văn hóa cũng trở thành một "mặt trận" cần được bảo vệ bằng những tư duy và phương thức hoàn toàn mới.

Sự thay đổi ấy bắt nguồn từ thực tế không gian số đã trở thành môi trường văn hóa lớn. Mỗi ngày, hàng tỷ nội dung được tạo ra, chia sẻ và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Văn hóa vì thế không còn vận động theo những chu kỳ dài mà thay đổi từng phút, từng giây.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại phiên họp thứ hai, Ban chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam diễn ra sáng 13/7. Ảnh: TTXVN

Không gian mạng vừa mở ra cơ hội chưa từng có để quảng bá hình ảnh đất nước, lan tỏa các giá trị Việt Nam ra thế giới, vừa tạo ra nguy cơ các giá trị bản địa bị chìm lấp giữa "đại dương" thông tin toàn cầu nếu không đủ sức cạnh tranh.

Điều đáng chú ý là cuộc cạnh tranh ấy chủ yếu thông qua sức hấp dẫn của nội dung, công nghệ và dữ liệu. Những nền tảng số toàn cầu với hàng tỷ người dùng đang nắm giữ quyền quyết định rất lớn đối với việc nội dung nào được ưu tiên lan tỏa, nội dung nào bị chìm xuống, xu hướng nào trở thành phổ biến. Thuật toán dần trở thành "người gác cổng" mới của đời sống văn hóa.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, khả năng tạo lập, chỉnh sửa và phân phối nội dung còn được đẩy lên một cấp độ hoàn toàn khác. Nếu không làm chủ công nghệ, không xây dựng được hệ sinh thái nội dung số đủ mạnh, quốc gia rất dễ trở thành bên tiếp nhận thụ động thay vì chủ động định hình không gian văn hóa của mình.

Sức mạnh văn hóa chinh phục công chúng trong nước và quốc tế

Đó cũng là lý do chủ quyền văn hóa trên không gian số không thể được hiểu đơn thuần là kiểm soát thông tin hay ngăn chặn các sản phẩm độc hại. Một nền văn hóa chỉ thực sự có chủ quyền khi đủ năng lực sáng tạo, đủ sức cạnh tranh và đủ khả năng lan tỏa những giá trị của mình trong môi trường số toàn cầu.

Nói cách khác, chủ quyền không chỉ được bảo vệ bằng "lá chắn", mà còn được khẳng định bằng "sức mạnh". Sức mạnh ấy đến từ con người, từ công nghệ, từ dữ liệu, từ các nền tảng số do chính chúng ta làm chủ và từ khả năng tạo ra những sản phẩm văn hóa có chất lượng, có bản sắc và có sức chinh phục công chúng trong nước cũng như quốc tế.

Chúng ta đã có nhiều thành tựu trong chuyển đổi số, nhiều di sản được số hóa, nhiều sản phẩm văn hóa bước đầu tạo dấu ấn trên môi trường trực tuyến. Song, xét trên tổng thể, hệ sinh thái văn hóa số của Việt Nam vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng và tốc độ phát triển của công nghệ.

Những khoảng trống này đang đặt ra yêu cầu phải có một cách tiếp cận mới, toàn diện hơn, nếu muốn biến không gian số thành nơi nuôi dưỡng và lan tỏa bản sắc Việt, thay vì chỉ là nơi tiếp nhận và tiêu dùng các giá trị do người khác tạo ra. Đây cũng là điểm khởi đầu cho những chuyển dịch lớn trong tư duy phát triển văn hóa mà đất nước không thể chậm trễ.

Chiến lược tầm quốc gia

Xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa. Đây là một chiến lược tầm quốc gia, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, đội ngũ văn nghệ sĩ, các cơ sở giáo dục và toàn xã hội.

Trong thời đại mà dữ liệu trở thành tài nguyên mới, công nghệ trở thành động lực mới và sáng tạo trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, văn hóa không thể đứng ngoài tiến trình chuyển đổi số của đất nước. Ngược lại, chính văn hóa phải trở thành linh hồn của chuyển đổi số, bảo đảm quá trình hiện đại hóa luôn gắn với việc gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc.

Tinh thần đó cũng là điểm gặp gỡ giữa chủ trương xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số với những định hướng lớn của Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nếu Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu cho tăng trưởng thì văn hóa chính là yếu tố tạo nên bản sắc của sự phát triển ấy.

Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, học hỏi mô hình quản trị hay tiếp thu tri thức của thế giới nhưng không thể nhập khẩu bản sắc văn hóa. Đó là giá trị được hình thành từ lịch sử, được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ và phải được tiếp tục sáng tạo trong bối cảnh mới.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức chưa từng có. AI có thể hỗ trợ số hóa di sản, dịch thuật tự động, phục dựng hiện vật, sáng tạo tác phẩm nghệ thuật, cá nhân hóa trải nghiệm văn hóa hay đưa kho tàng văn hóa Việt Nam đến gần hơn với công chúng toàn cầu. Nhưng AI cũng có thể tạo ra những sản phẩm giả mạo, bóp méo lịch sử, xuyên tạc giá trị văn hóa, sao chép tác phẩm, thậm chí tạo nên một "biển" nội dung vô danh khiến những giá trị chân thực bị chìm lấp. Vì vậy, câu hỏi không còn là có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI như thế nào để công nghệ trở thành lực đẩy cho văn hóa, thay vì làm phai nhạt bản sắc văn hóa.

Muốn vậy, cùng với đầu tư cho hạ tầng số, cần coi đầu tư cho con người là ưu tiên hàng đầu. Một thế hệ công dân số có tri thức, có năng lực sáng tạo, có bản lĩnh văn hóa và khả năng làm chủ công nghệ sẽ là "tường thành" vững chắc nhất để bảo vệ chủ quyền văn hóa.

Mới đây, Khánh Hòa chính thức ra mắt Nền tảng số về di sản văn hóa Chăm Khánh Hòa và triển lãm trực tuyến. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi số lĩnh vực văn hóa, giúp các giá trị di sản Chăm tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và du khách trong, ngoài nước. Ảnh: Xuân Ngọc.

Giáo dục, truyền thông và các hoạt động văn hóa cần giúp mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, không chỉ biết tiếp nhận thông tin mà còn biết chọn lọc, phản biện, sáng tạo và lan tỏa những giá trị tích cực. Chủ quyền văn hóa không thể được duy trì chỉ bằng những quy định quản lý; nó phải được vun đắp từ ý thức, lòng tự hào và trách nhiệm của mỗi công dân trong không gian số.

Bên cạnh đó, cần tạo dựng một hệ sinh thái sáng tạo đủ mạnh để những người làm văn hóa, các doanh nghiệp công nghiệp văn hóa và các doanh nghiệp công nghệ cùng phát triển. Những bộ phim, trò chơi điện tử, nền tảng giáo dục, bảo tàng số, tác phẩm âm nhạc, xuất bản số hay các ứng dụng AI mang đậm dấu ấn Việt Nam không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần định hình hình ảnh đất nước trong mắt bạn bè quốc tế. Khi ngày càng nhiều sản phẩm văn hóa Việt Nam được yêu thích trên các nền tảng số toàn cầu, sức mạnh mềm của quốc gia cũng sẽ được bồi đắp một cách tự nhiên, bền vững và thuyết phục.

Lịch sử đã chứng minh, một dân tộc chỉ có thể trường tồn khi biết gìn giữ cội nguồn văn hóa của mình. Nếu ngày trước, chủ quyền được bảo vệ trên biên giới, ngoài biển khơi hay trên bầu trời, thì hôm nay, chủ quyền còn được khẳng định trên từng nền tảng số, trong từng dòng dữ liệu, từng sản phẩm sáng tạo và từng giá trị văn hóa được lan tỏa đến cộng đồng quốc tế. Không gian số vì thế đã trở thành một phần của không gian phát triển quốc gia.

Xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số như yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là nhu cầu cấp thiết với sự phát triển của đất nước. Đó là kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và đổi mới sáng tạo, giữa sức mạnh văn hóa với sức mạnh khoa học, công nghệ.

Khi di sản được "đánh thức" bằng công nghệ, giá trị Việt Nam được kể bằng ngôn ngữ của thời đại và mỗi công dân trở thành một chủ thể sáng tạo có trách nhiệm trên không gian mạng, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ cho phát triển đất nước.

Chủ quyền văn hóa không dừng lại ở việc gìn giữ di sản mà còn khẳng định năng lực tạo dựng những giá trị mới, đóng góp vào dòng chảy văn minh nhân loại. Chỉ trên nền tảng ấy, chúng ta mới có thể bước vào kỷ nguyên phát triển mới với một bản lĩnh văn hóa hiện đại và giàu sức lan tỏa.

(vietnamnet.vn)