Nói dối trong truyện cổ dân gian Việt Nam - Bùi Văn Tiếng

22.12.2018

Có lẽ nhân vật cổ tích nói dối có “số má” nhất trong thế giới nghệ thuật truyện cổ dân gian Việt Nam là chú Cuội. Sở dĩ như vậy là bởi có không ít nhân vật cổ tích nói dối nhưng chưa thấy nhân vật nào nói dối về một quyển sách dạy nói dối, chứng tỏ Cuội nói dối rất “đẳng cấp”.
Có điều suy cho cùng thì những lời nói dối của Cuội cũng vô hại, thậm chí nếu không nói dối chắc gì Cuội đã được người mù giúp đỡ để thoát khỏi cái sọt bên bờ sông, đồng nghĩa với việc thoát khỏi cái chết dưới đáy sông: “Giữa lúc Cuội ngồi trong sọt chờ đợi, thì một người mù đang dò dẫm dọc bờ sông. 

Nói dối trong truyện cổ dân gian Việt Nam - Bùi Văn Tiếng

Thằng bé liền gọi to: - Ông mù ơi! Ông mù! Nếu ông muốn lại được sáng mắt ra, thì hãy đến đây! Nghe thấy thế, người mù liền dò đường đến chỗ cái sọt. - Nhanh lên nào, nhanh lên! - Cuội nói - Ông hãy tháo cái nắp sọt này ra, rồi tôi sẽ bảo cho ông biết cách chữa bệnh mù. Người mù dò dẫm quanh cái sọt và rốt cuộc cũng tìm cách mở được cái nắp ra. Nắp sọt vừa bật mở, Cuội nhảy vọt ra ngoài chuồn thẳng[1]. Nói dối và nhất là nói dối để lừa một người mù là điều thất nhân tâm nhưng buộc phải làm vậy trong cảnh ngộ thập tử nhất sinh như trường hợp của Cuội dễ được người đời thể tất, cho nên một mặt người đời thường bảo nhau là phải luôn cảnh giác với loại người “nói dối như Cuội”, mặt khác vẫn thường nghĩ đến hình ảnh “chú Cuội ngồi gốc cây đa” trong những đêm trăng sáng.

Lý Thông cũng là một nhân vật cổ tích nói dối có “số má”, nhưng khác với Cuội, phần lớn những lời nói dối của Lý Thông đều xuất phát từ cách nghĩ lợi mình hại người, tranh công/ cướp công. Muốn cướp công Thạch Sanh vừa giết được con trăn tinh, Lý Thông đã nói dối rằng: “Thôi chết rồi! Đây là con trăn của vua nuôi. Nay chú giết nó tất phải chịu tội chết. Thôi chú mau liệu đường trốn đi. Mọi việc để anh và mẹ lo liệu”. Đương nhiên cách mà Lý Thông lo liệu là nói dối một lần nữa và với một người nữa: “Lý Thông đem đầu chằn tinh vào cung, tâu với vua là tự tay mình trừ yêu quái”. Hai lần nói dối lừa người, Lý Thông được vua phong chức đô đốc - là phần thưởng lẽ ra thuộc về Thạch Sanh. Cướp công giết trăn tinh, dẫu sao Lý Thông cũng còn dành cho Thạch Sanh một con đường sống: “Thạch Sanh tưởng thật, vội vã xách rìu trở về túp lều xưa”; nhưng khi cướp công giết đại bàng cứu công chúa, Lý Thông liền manh tâm giết chết Thạch Sanh: “Sau khi kéo được công chúa lên rồi, Lý Thông bèn sai quân sĩ bê những tảng đá lớn lấp kín miệng hang nhốt Thạch Sanh ở dưới rồi tức tốc đưa nàng về cung”, định mượn tay đại bàng như từng mượn tay trăn tinh để giết Thạch Sanh và tiếp tục nói dối vua để cướp công Thạch Sanh lần thứ hai. Rõ ràng lời nói-dối-cướp-công lần này của Lý Thông đã tanh mùi máu - đương nhiên không phải máu Thạch Sanh như tâm địa Lý Thông mong đợi mà là máu của đại bàng… Và loại người nói dối có “số má” như Lý Thông, mặc dầu được Thạch Sanh nhân hậu tha cho tội chết nhưng rốt cuộc vẫn bị sét đánh tan thây - tức vẫn bị dân gian nghiêm khắc trừng phạt, thậm chí đến tận ngày nay mà dân gian vẫn chưa thôi cảnh giác: Ở đây đất chật người đông/ Thạch Sanh thì ít Lý Thông thì nhiều…    

Trong truyện cổ tích Tấm Cám, Tấm luôn là nạn nhân của lời nói dối. Để cướp công hớt tép của Tấm hòng nhận thưởng cái yếm đỏ nên Cám nói dối rằng: “Chị Tấm ơi, đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về mẹ mắng”. Nhưng lần này Tấm chỉ mất giỏ tép đồng nghĩa với mất cái yếm đỏ, thậm chí còn được con cá bống, chứ chưa có nguy cơ mất mạng. Nguy cơ mất mạng chỉ đến với Tấm khi Tấm vào cung vua mà vẫn không nguôi nỗi nhớ quê nhà và mẹ Cám đã nói dối và lừa được bà hoàng hậu hiếu thảo: “Con trèo lên cây cau, xé lấy một buồng để cúng bố. Tấm vâng lời, trèo lên cây. Tấm đang mải với tay để xé buồng cau thì mụ dì ghẻ chặt gốc cây. Thấy cây rung mạnh, Tấm hỏi thì mụ trả lời: Dì đuổi kiến cho con đấy mà. Cây cau gẫy, Tấm ngã lộn xuống ao chết”. Đến gần cuối truyện, lời nói dối chết người của mẹ Cám được đáp trả bằng lời nói dối chết người của Tấm: “Cám giả vờ như không biết chuyện gì, hỏi Tấm: Chị Tấm ơi, chị Tấm! Chị dầm sương dãi nắng, đi vắng khá lâu, sao giờ chị trắng? Tấm đáp: Có muốn trắng, để chị bày cho. Cám hí hửng bằng lòng ngay. Theo lời chỉ bảo của Tấm, Cám sai đào một cái hố thật sâu và xuống ngồi ở dưới, rồi gọi người đem nước sôi giội xuống hố. Cám chết cong queo tức khắc”. Điều đáng nói, đây là lời nói dối lừa người… lần đầu tiên và là lần cuối cùng trong đời Tấm. Việc Tấm đáp trả lời nói dối chết người của mẹ Cám bằng một lời nói dối chết người - mà chết người thật - cũng là lẽ thường tình trong cõi nhân gian, nhưng giá mà Tấm không bao giờ nói dối lừa người dẫu chỉ một lần… giống như chàng Thạch Sanh, thì chắc rằng nàng sẽ còn/ sẽ càng đáng yêu hơn nữa!

Có một nhân vật cổ tích không ai ngờ lại trở thành người nói dối có “số má”, bởi đó là nhà sư nữ trong Sự tích ông ông bình vôi từng “xuất gia ở một ngôi chùa cổ trên núi suốt hai mươi năm” và giờ đây đang lên đường sang Tây Trúc. Ngưỡng mộ công lao tu tập của nhà sư nữ, có hai mẹ con một gia đình rừng núi quê mùa nhưng rất mộ đạo cũng phát nguyện đi theo. Khi ba người họ “sắp qua một con sông rộng, đức Phật hóa phép hiện ra ở bên kia bờ một tòa cổ tự, trước cửa có một cây bồ đề rất lớn để chờ họ”, và sư nữ “muốn cho hai mẹ con khỏi lẽo đẽo theo mình đến đất Phật nên khi qua sông, sư nữ giả ngạc nhiên, chỉ ngôi chùa và cây bồ đề bảo rằng: Kìa, chúng ta đã tới Tây Trúc. Nhanh thật! Chính là cây bồ đề của đức Thế Tôn tu luyện ngày xưa. Thôi! Hai mẹ con cứ việc trèo lên một cành cây cao niệm kinh rồi buông tay rơi xuống là tự khắc thành Phật!”. Hai mẹ con nghe theo rồi làm đúng như lời nhà sư nữ và lập tức thành Phật, còn nhà sư nữ thấy vậy cũng làm đúng như mình hình dung thì cuối cùng thành… cái bình vôi, nghĩa là phải trả giá đắt cho lời nói dối tử thần ấy. Thật là “miệng nam mô bụng một bồ dao găm”!          

Người nhà giàu trong truyện Cây tre trăm đốt cũng là một nhân vật cổ tích nói dối có “số má” khi ông ta nói dối để lừa anh Khoai: “Mày chịu khó ở với tao làm lụng cho thật giỏi, thức khuya dậy sớm siêng năng, rồi tao gả cô út cho mày”. Ba năm sau người nhà giàu tiếp tục nói dối khi thấy anh Khoai phản ứng về việc ông ta sắp gả con gái út cho kẻ khác: “Ấy! Tao thấy rằng năm nay cô út cũng đã lớn rồi, cho cưới đi là vừa. Tao chuẩn bị đám cưới là chuẩn bị cho mày đấy chứ! Nhưng mày mà muốn cưới ngay thì mày phải làm cho tao cái việc này: mày chịu khó lên rừng tìm lấy một cây tre có một tram đốt, gánh về đây để vót đũa dùng trong cỗ cưới, thì tao cho mày cưới cô út ngay”. Lời nói dối trước của người nhà giàu nhen nhóm trong anh Khoai một niềm hy vọng, trong khi lời nói dối sau của ông ta tưởng như làm bùng cháy nhưng kỳ thực là đã thẳng tay dập tắt niềm hy vọng ấy, bởi anh Khoai tìm đâu ra trong rừng núi bạt ngàn kia một cây tre trăm đốt - mà dẫu có một cây tre độc đáo như vậy thì làm sao có thể gánh về làng… Hai lần nghe nói dối thì cả hai lần anh Khoai đều tin là thật và chính sự thiệt thà cả tin ấy đã mang lại cho anh một công thức tháo - ráp có khả năng biến điều không thể thành có thể. Đốt tre trong rừng không thiếu, ngàn đốt cũng có chứ đừng nói trăm đốt, nhưng vấn đề là làm thế nào để khi thì thành một cây tre cao một trăm đốt và khi thì thành hai bó gánh trên vai - mỗi bó năm chục đốt. Và bí quyết có sức mạnh làm hồi sinh niềm hy vọng tưởng đã tắt ngấm trong anh Khoai chính là hai câu thần chú “Khắc nhập” và “Khắc xuất”. Và hơn thế, hai câu thần chú về công thức tháo - ráp này còn góp phần chứng tỏ thiệt thà bao giờ cũng thắng dối gian! 

 

B.V.T



[1] Các đoạn trích truyện cổ tích trong bài này đều dẫn từ nguồn: Lữ Huy Nguyên và Đặng Văn Lung (biên soạn), 100 truyện cổ tích Việt Nam, NXB Văn Học, 2013