VĂN NGHỆ ĐỜI SỐNG
Trần Đăng Khoa rời xa danh hiệu thần đồng thơ như thế nào?

Thi sĩ Trần Đăng Khoa năm nay tròn 60 tuổi. Qua một hoa giáp mà đã có nửa thế kỷ xuôi ngược trên văn đàn như Trần Đăng Khoa, cũng là trường hợp hiếm hoi của nhân loại.

Thi sĩ Trần Đăng Khoa còn là một công chức từng có vị trí lãnh đạo tại Đài Tiếng nói Việt Nam và đương nhiệm Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Tư cách thần đồng và vai trò cán bộ được dung hoà ở Trần Đăng Khoa ra sao?


1.

Nếu có dịp đi qua xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, người yêu thơ ngắm nhìn những bờ ruộng nhấp nhô, những mái nhà thấp thoáng, những hàng tre lập lòa trong bóng chiều nhập nhoạng của một miền quê nghèo, thì không thể không tự hỏi: Tại sao nơi này có thể sinh ra được một thần đồng thơ nhỉ?

Quê nhà bé bỏng của Trần Đăng Khoa chẳng khác chi những vùng đất lam lũ dọc theo đất nước ta, chứ có phải địa linh gì đâu để nung nấu khát vọng nhân kiệt? Không thể giải thích bằng tư duy hợp lý, thì đành tự trả lời theo tâm linh đưa đẩy: Biết đâu năm 1958, Thượng đế nhàn rỗi đã tản bộ qua đây và rải chút ít bụi thơ xuống bờ bãi sông Kinh Thầy, đúng cái ngày bà mẹ hữu duyên trở dạ sinh ra Trần Đăng Khoa!

Từ khi Xuân Diệu nhón bút viết lời giới thiệu cho tập thơ “Góc sân và khoảng trời” in lần đầu tiên với số lượng 5 vạn bản, Trần Đăng Khoa đã phải mang vác một cái bóng lồng lộng trên mỗi bước đi chậm chạp. 66 bài thơ trong tác phẩm đầu tay được Trần Đăng Khoa dán cái nhãn “made in Thần Đồng” bay khắp hang cùng ngõ hẻm của đất nước Việt Nam những năm cuối cuộc chiến tranh chống Mỹ và những năm đầu thống nhất giang sơn.

Trần Đăng Khoa như một chú chim non cất cao chất giọng đặc sản nông thôn Bắc Bộ, líu lo bài ca đặc sản phù sa Bắc Bộ “Hạt gạo làng ta/ Có bão tháng bảy/ Có mưa tháng ba/ Giọt mồ hôi sa/ Những trưa tháng sáu/ Nước như ai nấu/ Chết cả cá cờ/ Cua ngoi lên bờ/ Mẹ em xuống cấy…”. Đây không phải là bài thơ dành cho bàn luận hay dở, mà là tác phẩm gồng gánh sứ mệnh của một cậu bé có tài thơ được chọn để nói hộ hàng ngàn trẻ em mong mỏi cuộc sống thanh bình.

Những câu thơ trên giống như hát đồng dao, lịch sử đã chọn Trần Đăng Khoa làm ca sĩ chính. Sự xuất hiện của nhạc sĩ Trần Viết Bính chắp cánh cho “Hạt gạo làng ta” cũng chỉ là tình cờ. Không có Trần Viết Bính thì sẽ có nhạc sĩ khác, và bài thơ này vẫn lưu danh vì được hỗ trợ yếu tố thời điểm cực kỳ quan trọng! Bây giờ cũng có thể có đứa trẻ 11 tuổi viết được những câu như “Hạt gạo làng ta”, nhưng mãi mãi không thể có “hạt vàng làng ta” thứ hai!

Chỉ cần “Hạt gạo làng ta” Trần Đăng Khoa đã có thể ở lại với văn học sử. Thế nhưng, tài thơ của Trần Đăng Khoa lớn hơn phong trào “em vui em hát”. “Mẹ ốm” và “Cơn dông” là hai bài thơ đủ để người lớn yêu thơ phải ngả mũ chào cậu bé sinh ngày 24-4-1958 vừa rửa sạch đôi tay lấm lem bùn ở cái ao làng Đông Thôn.

Với sự khôn lanh ngày càng nảy nở qua từng thế hệ trẻ con, không ít bài thơ trong “Góc sân và khoảng trời” đang và sẽ bị rơi rụng dần. Thế nhưng, những đứa trẻ làm thơ nối tiếp như Khánh Chi, Phan Tuy An hay Đặng Chân Nhân không thể nào “tiếm ngôi” Trần Đăng Khoa, vì anh có lá bùa mười bốn chữ “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa/ Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng” mà một “Đêm Côn Sơn” hạnh ngộ “như hồn Nguyễn Trãi năm nào về thăm” đã gửi tặng món quà không bao giờ được nhận lần nữa!

Với bản tính tinh nhạy, Trần Đăng Khoa sớm ngộ ra chất giọng đặc sản mà bản thân đang sở hữu chỉ phù hợp với vần điệu trẻ con, còn thế giới người lớn đòi hỏi những cung bậc khác. Anh cúi xuống nhìn hình dong mình thì thấy cái áo trẻ con ngày càng chật chội, mà ngẩng đầu lên thì thấy cái bóng thần đồng vẫn lồng lộng. Trần Đăng Khoa quyết định đột phá khỏi chiều kích thiếu nhi bằng những cơn vùng vẫy trường ca.

Cuộc “Đi đánh thần hạn” không thành công, còn cuộc điểm danh “Làng quê” chỉ thấy chen lấn những câu binh nhất, binh nhì mà vắng bặt những câu cấp tướng, cấp tá. Từ biệt hai trường ca xa xót ấy, Trần Đăng Khoa 16 tuổi cỡi phăng cái áo trẻ con và mượn tạm vài cái áo người lớn để khoác lên mình, dồn lực dồn chí lao vào trận “tổng tiến công” có ý nghĩa một phen cá vượt vũ môn. Hơi đáng tiếc, dù dùng thơ Tố Hữu, thơ Nguyễn Đình Thi, thơ Xuân Diệu, thơ Chế Lan Viên và thơ ca Xô Viết Nghệ Tĩnh để khởi động náo nức cho mỗi chương, thì trường ca “Khúc hát người Anh hùng” chỉ còn lại bùi ngùi hai câu ấm áp lòng người: “Mái gianh ơi hỡi mái gianh/ Ngấm bao mưa nắng mà thành quê hương”.

2.

Mùa xuân năm 1975 là cột mốc của dân tộc, cũng là một cột mốc để đánh giá thơ Trần Đăng Khoa. Bởi lẽ những bài thơ dù dài dù ngắn của Trần Đăng Khoa viết trước năm 1975 đã hoàn thành vai trò gọi tên một thần đồng thơ. (Sau này Trần Đăng Khoa có sửa những câu thơ như “Chăm ngoan học giỏi/ Là bạn thiếu nhi/ Ngu xuẩn nhất nhì/ Là tổng thống Mỹ” mà nhiều người thắc mắc, thì cũng chẳng phải chuyện để xôn xao.

Vì những câu thơ ấy chỉ như thay hàng ria trên mép bằng chòm râu dưới cằm thôi, mà khuôn mặt thần đồng thơ vốn đáng yêu nhờ “mày râu nhẵn nhụi”!). Nếu Trần Đăng Khoa vẫn điềm nhiên dùng bộ óc tỉnh táo để viết những câu thơ lính trận na ná Phạm Tiến Duật hay Hoàng Nhuận Cầm, thì chắc chắn anh sẽ phải tự đào huyệt chôn danh hiệu thần đồng thơ.

Đáng mừng thay, tưởng đã đến lúc nhiều người sử dụng câu thơ “Bao thần tượng ta tôn thờ cung kính/ Mưa nắng bào mòn còn trơ lõi đất thôi” mà Trần Đăng Khoa viết khi đang học ở Trường viết văn Gorki, để ngậm ngùi tiễn biệt anh khỏi làng thơ, thì hồn thơ của anh lại trở về. Không ồn ào cũng không bóng bẩy, Trần Đăng Khoa “tam thập nhi lập” dọn lên bàn tiệc thơ duy nhất một món tỉ tê.

Có lẽ thấm thía nỗi bất lực “đôi lúc ta buồn quá/ muốn hát một câu chơi/ nhưng ta chưa cất giọng/ con vẹt đã hót rồi” nên câu thơ nào của Trần Đăng Khoa cũng rón rén như nói thầm vào tai. Và dẫu tỉ tê thì Trần Đăng Khoa vẫn bị áp lực thần đồng, nên thơ anh lúc say lúc tỉnh. Ví dụ, bài lục bát “Qua Xuđan”, anh vừa chớm say câu sáu “Thành xưa đổ bóng vào trời” thì lập tức tỉnh rụi câu tám “Khói sương lãng đãng - Một thời đã xa”, khiến cảm xúc cứ thậm thụt, hại cả tác phẩm trơn tuột giá trị thẩm mỹ.

Hơn nữa, Trần Đăng Khoa đặc biệt có một khoảng trắng ở mảng thơ tình, mà có lẽ ngày xưa đưa Trần Đăng Khoa đến ra mắt Nàng Thơ, “ông hoàng thơ tình” Xuân Diệu quên dúi “bí kíp” vào tay học trò. Nếu ai lơ mơ đem bài thơ “Gửi em ở Ninh Bình” của Trần Đăng Khoa để tán tỉnh các cô gái Tam Điệp hay Hoa Lư, cũng đều thất bại lập tức!

3.

Nói gì thì nói, làng thơ Việt Nam mà thiếu cái dáng thấp đậm của Trần Đăng Khoa thì kể cũng buồn. Tôi ngắm nghía tướng đi của Trần Đăng Khoa nhiều năm, và nhận ra một sự thật: Khi bước lảo đảo thì anh là thi sĩ đích thực, còn khi bước huỳnh huỵch thì anh là cán bộ chân chính. Bài thơ “Ở nghĩa trang Văn Điển có thể xem như minh chứng rõ nét nhất.

Trần Đăng Khoa lảo đảo đi qua hai khổ thơ đầy tâm trạng: “Người hạnh phúc và người đau khổ/ Đều gặp nhau trắng toát ở nơi này/ Đều dài rộng như nhau vuông cỏ biếc/ Đều ấm lạnh như nhau trong hơi gió heo may/ Ôi thiên nhiên, cám ơn người nhân hậu/ Những so le, người kéo lại cho bằng/ Ít nhất cũng là khi nằm xuống/ Trong mảnh gỗ rừng, dưới một vầng trăng”. Có lẽ dừng tại đây đã có được một bài thơ khá hay.

Khổ thân, Trần Đăng Khoa đột nhiên lấy lại thăng bằng, anh không bước lảo đảo nữa mà bước huỳnh huỵch thêm… mười khổ thơ, như một vị cán bộ có cơ hội thuyết trình trước đám đông, đã tranh thủ nói cho hết mấy phút ưu tiên của mình, với kết luận trịnh trọng: “Trước mặt ta là hàng hàng bia đá/ Nói với ta: Hãy thương lấy Con Người”. Trần Đăng Khoa định dùng lắt léo và mưu mẹo để chuyển tải một thông điệp to tát, nên anh chia một bài “Ở nghĩa trang Văn Điển” thành hai loại thơ: hai khổ đầu là thơ-ưu-tư, còn mười khổ sau là thơ-diễn-đàn.

Nếu chọn một bài để khẳng định Trần Đăng Khoa sau năm tháng thần đồng đang bước lảo đảo về miền thi ca, có lẽ là “Đỉnh núi”. Thể thơ ngũ ngôn gập ghềnh, giúp những bước lảo đảo của Trần Đăng Khoa bộc lộ đầy đủ phẩm chất thi sĩ. Không thể nói khác hơn, “Đỉnh núi” là một điểm nhô lên giữa những mô, những gò, những đồi của thơ Trần Đăng Khoa thời vất vả làm người lớn.

“Đỉnh núi” khi tình lúc cảnh, khi ray rứt phận người lúc miên man nghĩa nước trọn vẹn suốt hai mươi câu thơ: “Ta ngự giữa đỉnh trời/ Canh một vùng biên ải/ Cho làn sương mong manh/ Hóa trường thành vững chãi/ Lán buộc vào hoàng hôn/ Ráng vàng cùng đến ở/ Bao nhiêu là núi non/ Ríu rít ngoài cửa sổ/ Những mùa đi thăm thẳm/ Trong mung lung chiều tà/ Có bao chàng trai trẻ/ Cứ lặng thinh mà già/ Áo lên màu mốc trắng/ Tóc đầm đìa sương bay/ Lời yêu không muốn ngỏ/ E lẫn vào gió mây/ Bỗng ngời ngời chóp núi/ Em xòe ô thăm ta?/ Bàng hoàng xô toang cửa/ Hóa ra vầng trăng xa…”.

Lê Thiếu Nhơn
(giaoducthoidai.vn)

CÁC TIN KHÁC
Gian nan đưa truyện cổ tích, dân gian lên phim (15-11-2018)
Nhà văn Bảo Ninh nhận Giải thưởng Văn học châu Á tại Hàn Quốc (14-11-2018)
Lối đi nào cho nghệ thuật truyền thống? (13-11-2018)
Tìm thấy ‘kho báu’ của tác giả đoạt giải Nobel Văn học Naguib Mahfouz (12-11-2018)
Gần 1.200 tác phẩm tham dự Cuộc thi ảnh đẹp du lịch “Tuyệt vời Đà Nẵng ơi” (10-11-2018)
"Những dòng sông kể chuyện" (09-11-2018)
Sau giải thưởng là cơ hội hợp tác (07-11-2018)
Bước chuyển mình của truyện tranh Việt (06-11-2018)
Liên hoan Ca trù toàn quốc tại Hà Tĩnh: Hội ngộ các hình thức diễn xướng độc đáo (05-11-2018)
Giải cơn khát kịch bản sân khấu (02-11-2018)
Văn chương làm sáng đẹp số phận (01-11-2018)
Quy chế giám định tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh: Sẽ không còn tranh nhái, ảnh chôm? (31-10-2018)
Việt Nam học gì từ thành công kì diệu của điện ảnh Iran? (30-10-2018)
Tranh được vẽ bằng trí tuệ nhân tạo có giá 432.000 USD (29-10-2018)
Khi nghệ thuật Tuồng, Dân ca kịch, Bài chòi hội tụ (26-10-2018)
Triển lãm tranh cắt giấy của nhà văn Andersen: Hấp dẫn không kém… truyện cổ tích (25-10-2018)
Đề cử Giải Mai Vàng 2018: Nhiều MV, ca khúc ăn khách (24-10-2018)
Không giao việc thẩm định tác phẩm mỹ thuật cho tư nhân (23-10-2018)
Âm nhạc, múa đương đại thành liệu pháp tinh thần (22-10-2018)
Nhiều chương trình nghệ thuật dành cho "một nửa của thế giới" (19-10-2018)
Thứ năm, ngày 15/11/2018
Tôi tự do, cho dù xung quanh tôi là những luật lệ gì. Nếu tôi thấy chúng có thể chấp nhận được, tôi chấp nhận chúng; nếu tôi thấy chúng quá khó chịu, tôi phá vỡ chúng. Tôi tự do bởi tôi biết bản thân tôi chịu trách nhiệm trước lương tri mình vì mọi điều t
Robert A Heinlein

Đừng âu sầu khi nói lời tạm biệt, lời tạm biệt là cần thiết trước khi ta có thể gặp lại nhau, và gặp lại nhau, cho dù sau khoảng thời gian ngắn ngủi hay sau cả một đời, là điều chắc chắn sẽ xảy ra với những người bạn hữu.
Richard Bach

Một người bạn cũng giống như ngôi sao bắc đẩu, bạn trông vào họ khi bạn lạc đường.
Khuyết danh

Tình yêu không không phải toàn bộ đều là cơn mê sảng, nhưng nó có rất nhiều điểm giống.
Thomas Carlyle

Thành công trong tình yêu không phụ thuộc nhiều vào việc tìm được người có thể làm bạn hạnh phúc bằng việc trốn thoát vô số người có thể làm bạn khổ sở.
Khuyết danh

Cũng như thung lũng cho ngọn núi chiều cao, khổ đau cho lạc thú ý nghĩa; cũng như mạch nước là nguồn của suối, nghịch cảnh sâu sắc có thể là châu báu.
William Arthur Ward

Sự mất mát khiến chúng ta trống rỗng - nhưng hãy học cách không để sự đau khổ đóng lại trái tim và tâm hồn mình. Hãy để cuộc đời đổ đầy lại bạn. Dưới đáy u sầu, dường như điều đó là không thể - nhưng những niềm vui mới đang chờ đợi để lấp đầy khoảng trống
Pam Brown

Hãy yêu tôi khi tôi ít xứng đáng với tình yêu ấy nhất, Bởi đó là lúc tôi thực sự cần nó.
Tục ngữ Thụy Điển

Đừng đếm những gì bạn đã mất, hãy quý trọng những gì bạn đang có và lên kế hoạch cho những gì sẽ đạt được bởi quá khứ không bao giờ trở lại, nhưng tương lai có thể bù đắp cho mất mát.
Khuyết danh

Đôi lúc cũng cần thiết dừng chân trong cuộc hành trình theo đuổi hạnh phúc, và chỉ đơn giản là cảm thấy hạnh phúc.
Guillaume Apollinaire

Tôi, không phải tình huống, có sức mạnh làm tôi hạnh phúc hay bất hạnh ngày hôm nay. Tôi có thể chọn nó sẽ thế nào. Ngày hôm qua đã chết. Ngày mai còn chưa tới. Tôi chỉ có một ngày, Hôm nay, Và tôi sẽ hạnh phúc với nó.
Groucho Marx

Khi một cây sồi đổ, cả khu rừng vang vọng tiếng đổ của nó, nhưng hàng trăm hạt sồi được cơn gió thoảng qua lặng lẽ gieo.
Thomas Carlyle

Thứ duy nhất có thể cứu được thế giới là phục hồi nhận thức của thế giới. Đó là công việc của thi ca.
Allen Ginsberg

Tình yêu là trạng thái mà khi đó hạnh phúc của một người khác trở nên cực kỳ quan trọng đối với hạnh phúc của bạn.
Robert A Heinlein

Với những kẻ độc ác, mọi thứ đều là cái cớ.
Voltaire

Giấy phép thiết lập trang thông tin điện tử trên Internet : Số 11/GP - BC Do Bộ thông tin và truyền thông , Cục Báo chí cấp ngày 10 tháng 01 năm 2008.
- Địa chỉ: K54/10 - Ông Ích Khiêm, Thành phố Đà Nẵng
- Điện thoại : 0511-3821434 - Fax: 0511-3519300,
- Tổng biên tập: Nguyễn Thị Thu Hương
- Email: lhvhntdanang@gmail.com - Website: vannghedanang.org.vn