GƯƠNG MẶT VĂN NGHỆ SĨ
Nhà thơ Lê Anh Xuân: Như nắng chở phù sa

Ngày 24-5-1968, nhà thơ Lê Anh Xuân hy sinh tại ấp Phước Quảng, xã Phước Lợi, huyện Cần Đước, tỉnh Long An trong đợt 2 chiến dịch Mậu Thân. Nửa thế kỷ đã trôi qua với bao nhiêu vui buồn người Việt, nhưng cuộc đời vỏn vẹn 28 năm của nhà thơ Lê Anh Xuân vẫn lấp lánh trong những sáng tác dạt dào cảm hứng sử thi!
Giáo sư Ca Văn Thỉnh có nhiều người con nổi tiếng như Ca Lê Thuần, Ca Lê Thắng, Ca Lê Hồng... 


Riêng người con Ca Lê Hiến lấy bút danh Lê Anh Xuân khi theo đuổi sự nghiệp cầm bút. Sinh ra trong gia đình cách mạng, Lê Anh Xuân vào chiến khu từ nhỏ, sau đó được đưa ra Bắc học hành.
Tốt nghiệp khoa Sử - ĐH Tổng hợp Hà Nội, Lê Anh Xuân được cử đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài, nhưng chàng thi sĩ quê gốc Bến Tre quyết định trở lại miền Nam chiến đấu cùng đồng bào. Hành trình ấy được Lê Anh Xuân viết tỉ mỉ trong nhật ký. Bắt đầu từ ngày 22-12-1964 lên đường vượt Trường Sơn “5 giờ chiều đi bộ ra ga Phú Thọ”.

Giai đoạn đầu làm thơ, Lê Anh Xuân vẫn dùng tên thật Ca Lê Hiến. Bài thơ Nhớ mưa quê hương đánh dấu sự xuất hiện của ông trên thi đàn vào năm 1960: “Ta lặn xuống, nghe vang xa tiếng sấm/ Nghe mưa rơi, tiếng ấm tiếng trong.../ Cơn mưa nhỏ của quê hương ta đã sống/ Nay vỗ lòng ta rung động cả trăm sông”.

Lúc ấy, Lê Anh Xuân 20 tuổi, cảm hứng sử thi nhen nhóm và định dạng như mạch thở xuyên suốt sự nghiệp thơ ông: “Mưa đổ ào như thác dồn trăm lối/ Giấc mơ xưa có chớp giật, sấm gầm/ Trang sử nhỏ nhà trường bỗng hóa mưa dông/ Nghe như tiếng của Cha Ông dựng nước...”.


Trong nhật ký của mình, Lê Anh Xuân cũng không che giấu những cực nhọc, những cam go mà mình phải chịu đựng khi vượt Trường Sơn. Ngày 14-1-1965, Lê Anh Xuân viết: “Đi đường dốc quá. Đi qua dốc “Tân binh”, khóc. Ngủ ở bờ sông Bạc”. Cơn mưa nhỏ kỷ niệm cứ lớn dần thành cơn mưa lớn ý chí. Con đường trở lại miền Nam cũng là con đường mở ra tâm hồn thi ca của Lê Anh Xuân: “Bóng dài ngả dọc đường dây/ Đoàn quân đi giữa trời mây chập chùng/ Này đồi, này suối, này rừng/ Khi mưa ướt áo, lúc bừng nắng lên/ Có đêm lặn lội không đèn/ Bước cao bước thấp mưa đêm mịt mùng/ Có đêm đuốc đỏ sáng rừng/ Như hoa bừng nở đón mừng ta đi”.

Ngày 17-1-1965, Lê Anh Xuân viết: “Ngủ võng. Sương xuống lạnh quá. Sáng đi mệt”. Ngày 28-1-1965, Lê Anh Xuân viết: “Đi xa quá. Mệt, cáu. Hoang mang. Ăn có 5 lạng gạo, đói”.

Những trang nhật ký Lê Anh Xuân để lại, không chỉ giúp công chúng hiểu được những niềm riêng của ông, mà còn hé lộ công việc sáng tác của ông. Bài thơ dài nhất của Lê Anh Xuân là Trường ca Nguyễn Văn Trỗi được ra đời như thế nào, thể hiện khá chi tiết trong nhật ký. 

Khởi bút từ “Ngày 18-5-1965, làm trường ca về anh Trỗi”, mãi một năm rưỡi sau vẫn thao thức “Ngày 17-11-1965, cố gắng cho đến cuối 12 hoàn thành lần 1 trường ca anh Trỗi”.

Và nhà thơ Lê Anh Xuân đã thực hiện đúng kế hoạch “Ngày 28-12-1966, bắt đầu sửa tập thơ Nguyễn Văn Trỗi. Cố gắng chép giao lại để đánh máy, sợ mất bản thảo” và kiên trì tiếp theo “Ngày 31-12-1966. Cuối năm rồi. Đêm thức khuya, chép cho xong tập thơ Nguyễn Văn Trỗi. Ngày mai đi dân công. Không biết đi bao lâu...”.

Nhật ký Lê Anh Xuân cũng nói rõ người giúp đỡ hoàn thành tác phẩm này “Ngày 6-1-1967. Chuẩn bị về cơ quan. Có cái gì như cay đắng. Về gặp lại anh Ái, mừng quá. Anh Ái sang góp ý tập thơ của Hiến”. Cuối cùng cũng đến lúc yên tâm giới thiệu tác phẩm “Ngày 23-5-1967. Gửi tập Trường ca Nguyễn Văn Trỗi ra Hà Nội”.

Nhân vật “anh Ái” góp ý cho tập thơ của Lê Anh Xuân, chính là nhà văn Anh Đức - Bùi Đức Ái. Bút danh Lê Anh Xuân cũng có liên quan mật thiết với nhà văn Anh Đức. Chữ “Anh” lấy theo Anh Đức, còn chữ “Xuân” lấy theo Xuân Lan - em gái của Anh Đức. Nhà thơ Lê Anh Xuân dành cho Xuân Lan một tình yêu thánh thiện và tôn thờ.

Chuyện hò hẹn thề nguyện của họ đã được Lê Anh Xuân bộc bạch trong nhật ký “Ngày 22-12-1966. Tròn hai năm H bắt đầu rời Hà Nội và hơn ba năm rồi H xa XL kể từ hôm đưa XL ở ga Hàng Cỏ. Biết bao thử thách đã trải qua... Nghe tin Hòn đất của anh Ái đã in 35.000 cuốn. Mừng cho anh Ái, anh vợ của mình, mừng cho XL...”. 

Có lẽ không chú thích thì ai cũng dễ dàng đoán được, H là viết tắt tên thật Hiến của Lê Anh Xuân, còn XL là viết tắt tên Xuân Lan.

Bởi sự gắn bó ấy, nhà văn Anh Đức đã có can dự vào Trường ca Nguyễn Văn Trỗi.


Rút tỉa từ gợi ý tinh tế của nhà văn Anh Đức, Trường ca Nguyễn Văn Trỗi đã được Lê Anh Xuân chỉnh sửa lại gọn gàng hơn, để hôm nay độc giả vẫn còn nghe vang vọng những lời tha thiết trầm bổng: “Có nơi đâu đẹp tuyệt vời/ Như sông, như núi, như người Việt Nam/ Đầu trời ngất đỉnh Hà Giang/ Cà Mau cuối đất mỡ màng phù sa/ Trường Sơn chí lớn ông cha/ Cửu Long lòng mẹ bao la sóng trào/ Mặt trời ánh sáng tự hào/ Dáng đi cũng lấp lánh màu tự do/ Bốn ngàn năm dựng cơ đồ/ Vạn năm từ thuở ấu thơ loài người/ Ôi Việt Nam! Việt Nam ơi!/ Việt Nam, ta gọi tên Người thiết tha”.Trong bài ghi chép Nhớ Lê Anh Xuân, nhà văn Anh Đức kể: “Cái tạng người thư sinh của Hiến bị sốt rét tấn công liên tục. Ở chung nhà với Hiến, tôi luôn để ý coi cơn sốt ngày hôm ấy có đến với Hiến không. Trong nhiều buổi chiều tà, khi cánh rừng bằng lăng trút dần ánh nắng, cũng thường là khi cơn sốt của Hiến hạ dần. Đó cũng là lúc tôi bớt lo. Tối đến, Hiến lại ngồi vào bàn làm thơ. Dạo ấy Hiến đang viết Trường ca Nguyễn Văn Trỗi, dài gần hai ngàn câu. Sau khi nghe Hiến đọc cả tập, tôi bàn với Hiến: Anh không rành về thơ, nhưng theo anh, đối mặt với trường ca, em phải thận trọng. Tập này của em có mặt mạnh, nhưng hơi dàn trải. Một bài thơ rời thì dễ quán xuyến, chứ vài ngàn câu rất dễ bị hớ. Với lại em chú ý, thơ mà hiền quá, xuôi quá cũng không được, nó cần biến tấu, vận động, xốc xáo...”.

Cảm hứng sử thi trong thơ Lê Anh Xuân, không chỉ lan tỏa trong Trường ca Nguyễn Văn Trỗi, mà thể hiện ngay trong những bài thơ đơn lẻ, như viết về những hàng dừa ở quê hương Bến Tre: “Dừa ơi dừa! Người bao nhiêu tuổi/ Mà lá tươi xanh mãi đến giờ/ Tôi nghe gió ngàn xưa đang gọi/ Xào xạc lá dừa hay tiếng gươm khua/ Ôi có phải nhà thơ Đồ Chiểu/ Từng ngâm thơ dưới rặng dừa này/ Tôi tưởng thấy nghĩa quân đuổi giặc/ Vừa qua đây còn lầy lội đường dây” hoặc viết về trận Ấp Bắc oanh liệt: “Và đâu đây mùi bùn đất Việt Nam/ Tất cả đã trở thành bất tử/ Từng ngọn gió đã thổi vào lịch sử/ Tôi tưởng nơi đây tan nát còn đâu/ Lạ lùng thay lúa vẫn tươi màu/ Lúa trùng điệp vây quanh đồn giặc/ Lúa bất khuất như người bất khuất/ Phù sa đã lấp những hố bom/ Và cả những vết thương của tâm hồn”.

Kết tụ rõ nét cảm hứng sử thi trong thơ Lê Anh Xuân phải nhắc đến bài thơ Dáng đứng Việt Nam. Ban đầu bài thơ được đặt tên là Anh giải phóng quân, lấy nguyên mẫu từ một chiến sĩ tấn công phi trường Tân Sơn Nhất trong đợt 1 chiến dịch Mậu Thân.

Đây là bài thơ cuối cùng Lê Anh Xuân gửi lại cho Ban Văn nghệ Trung ương Cục miền Nam, trước khi tiến vào vùng phụ cận Sài Gòn và hy sinh. Nhà văn Anh Đức đã đổi tên bài thơ thành Dáng đứng Việt Nam và lúc bài thơ được in báo thì Lê Anh Xuân không còn nữa, chỉ còn một huyền thoại cho thế hệ sau nâng niu: “Không một tấm hình, không một dòng địa chỉ/ Anh chẳng để lại gì cho anh trước lúc lên đường/ Chỉ để lại dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỷ/ Anh là chiến sĩ giải phóng quân/ Tên anh đã thành tên đất nước/ Ôi anh giải phóng quân! Từ dáng đứng của anh giữa đường băng Tân Sơn Nhất/ Tổ quốc bay lên bát ngát mùa xuân”.

Sự nghiệp thơ của Lê Anh Xuân chỉ gói gọn 10 năm, ngay trong giai đoạn bom đạn dữ dội, nên tính nghệ thuật nhiều tác phẩm vẫn chưa kịp chưng cất thật hàm súc. Tuy nhiên, nếu đọc kỹ lưỡng những vần điệu Lê Anh Xuân để lại, thì cũng rất bất ngờ khi bắt gặp những câu thơ đậm phẩm chất tài hoa của một người đầy mơ mộng “anh là con sông chảy trước nhà em”.

Ví dụ, bài thơ ngắn không đặt tên được viết trong nhật ký ngày 5-1-1965 có hai câu: “Ai tắm bên khe đá/ Tiếng suối chảy triền miên”, không thấy mặt người sinh động nhưng thấy hồn người lãng mạn. Hoặc trong bài thơ Trở lại quê nội có hai câu cực kỳ ấn tượng: “Em ơi sao tóc em thơm vậy/ Hay em vừa đi qua vườn sầu riêng” làm nổi bật lên vẻ đẹp độc đáo của phụ nữ Nam bộ!

Với khát vọng “dáng đi cũng lấp lánh màu tự do”, nhà thơ Lê Anh Xuân mang lý tưởng phụng sự kháng chiến, phụng sự dân tộc đi vào thơ Việt. Tinh thần cống hiến và tinh thần sáng tạo theo chân Lê Anh Xuân qua mỗi bước đường, gặp điều gì ông cũng muốn viết thành thơ.

Chẳng hạn, nhật ký ngày 1-1-1967, Lê Anh Xuân tâm sự: “Xuống B13, gặp cô gái nhỏ cũng đi nữa. Đề tài của một bài thơ. Tuổi 16, An Phú Đông, con một, cha chết chỉ còn mẹ. Thoáng qua trong giấc mơ, hiện thân của sự trong trắng, ngây thơ. Ôi những thiên thần của tuổi nhỏ, tuổi hoa niên. Khuôn mặt trong sạch, dáng thon dịu. Đi vào cách mạng với sức trẻ phơi phới. Có thể viết nhan đề bài thơ là “Thơ về tuổi nhỏ”, hoặc “Trăng rằm” hay “Tuổi mười sáu”!”.

Vì vậy, không khó hiểu khi một trái tim nồng nàn như Lê Anh Xuân có thể viết được những câu đắm đuối ngay trong những ngày khói lửa giằng co sinh tử: “Đàn bò mộng chiều về ngang suối vắng/ Suối bỗng vàng như chở nắng phù sa”.

Lê Thiếu Nhơn
(antgct.cand.com.vn)
CÁC TIN KHÁC
Jon Fosse: Với tôi viết là một cách sống (13-08-2018)
Nhà thơ Phan Vũ: Lãng du giữa hai miền Thi - Họa (09-08-2018)
‘Chí Phèo’ Bùi Cường - Người đi, còn đó… một khoảng trời (06-08-2018)
Hồ Thấu - Một nhà giáo khả kính, một nhà thơ tài hoa - Hồ Văn Trường (28-07-2018)
Hoàng Cẩm mưa (23-07-2018)
Thu Bồn - Nhà thơ đa tình, đa tài xứ Quảng (09-07-2018)
Trúc Cương, rượu và thơ (02-07-2018)
Người tâm huyết văn hóa phương Đông (25-06-2018)
Nhạc sĩ Phạm Tuyên và những chuyện về các bài hát thiếu nhi nổi tiếng (18-06-2018)
Nhà thơ Phan Vũ: Vẽ tranh, làm thơ để chống lại tử thần (17-06-2018)
Một nhạc sĩ nghiệp dư được tuổi thơ yêu quý (11-06-2018)
Phật giáo và đời sống - qua ống kính nhiếp ảnh của Văn Thương (03-06-2018)
Nhà văn Y Điêng: Cánh chim đại ngàn Tây Nguyên (28-05-2018)
Nhạc sĩ Thế Song đã lên chuyến tàu tới "Nơi đảo xa" (21-05-2018)
NSNA Thân Nguyên: Nghệ thuật là lưu giữ khoảnh khắc “cựa mình” của nhân vật (14-05-2018)
Nguyễn Khắc Phê kể chuyện được Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài dạy viết văn (13-05-2018)
Nhà văn Phi Vân: Người kể chuyện nông thôn Nam Bộ (07-05-2018)
Đặng Huy Trứ - Người Việt Nam đầu tiên đưa Nhiếp ảnh vào nước ta (29-04-2018)
Dịch giả Thúy Toàn: Thiệt thòi vì may mắn quá nhiều (23-04-2018)
Thi sĩ Hoàng Yến: Lầu xưa vẫn đợi trăng lên mặt người (16-04-2018)
Chủ Nhật, ngày 19/08/2018
Tôi tự do, cho dù xung quanh tôi là những luật lệ gì. Nếu tôi thấy chúng có thể chấp nhận được, tôi chấp nhận chúng; nếu tôi thấy chúng quá khó chịu, tôi phá vỡ chúng. Tôi tự do bởi tôi biết bản thân tôi chịu trách nhiệm trước lương tri mình vì mọi điều t
Robert A Heinlein

Đừng âu sầu khi nói lời tạm biệt, lời tạm biệt là cần thiết trước khi ta có thể gặp lại nhau, và gặp lại nhau, cho dù sau khoảng thời gian ngắn ngủi hay sau cả một đời, là điều chắc chắn sẽ xảy ra với những người bạn hữu.
Richard Bach

Một người bạn cũng giống như ngôi sao bắc đẩu, bạn trông vào họ khi bạn lạc đường.
Khuyết danh

Tình yêu không không phải toàn bộ đều là cơn mê sảng, nhưng nó có rất nhiều điểm giống.
Thomas Carlyle

Thành công trong tình yêu không phụ thuộc nhiều vào việc tìm được người có thể làm bạn hạnh phúc bằng việc trốn thoát vô số người có thể làm bạn khổ sở.
Khuyết danh

Cũng như thung lũng cho ngọn núi chiều cao, khổ đau cho lạc thú ý nghĩa; cũng như mạch nước là nguồn của suối, nghịch cảnh sâu sắc có thể là châu báu.
William Arthur Ward

Sự mất mát khiến chúng ta trống rỗng - nhưng hãy học cách không để sự đau khổ đóng lại trái tim và tâm hồn mình. Hãy để cuộc đời đổ đầy lại bạn. Dưới đáy u sầu, dường như điều đó là không thể - nhưng những niềm vui mới đang chờ đợi để lấp đầy khoảng trống
Pam Brown

Hãy yêu tôi khi tôi ít xứng đáng với tình yêu ấy nhất, Bởi đó là lúc tôi thực sự cần nó.
Tục ngữ Thụy Điển

Đừng đếm những gì bạn đã mất, hãy quý trọng những gì bạn đang có và lên kế hoạch cho những gì sẽ đạt được bởi quá khứ không bao giờ trở lại, nhưng tương lai có thể bù đắp cho mất mát.
Khuyết danh

Đôi lúc cũng cần thiết dừng chân trong cuộc hành trình theo đuổi hạnh phúc, và chỉ đơn giản là cảm thấy hạnh phúc.
Guillaume Apollinaire

Tôi, không phải tình huống, có sức mạnh làm tôi hạnh phúc hay bất hạnh ngày hôm nay. Tôi có thể chọn nó sẽ thế nào. Ngày hôm qua đã chết. Ngày mai còn chưa tới. Tôi chỉ có một ngày, Hôm nay, Và tôi sẽ hạnh phúc với nó.
Groucho Marx

Khi một cây sồi đổ, cả khu rừng vang vọng tiếng đổ của nó, nhưng hàng trăm hạt sồi được cơn gió thoảng qua lặng lẽ gieo.
Thomas Carlyle

Thứ duy nhất có thể cứu được thế giới là phục hồi nhận thức của thế giới. Đó là công việc của thi ca.
Allen Ginsberg

Tình yêu là trạng thái mà khi đó hạnh phúc của một người khác trở nên cực kỳ quan trọng đối với hạnh phúc của bạn.
Robert A Heinlein

Với những kẻ độc ác, mọi thứ đều là cái cớ.
Voltaire

Giấy phép thiết lập trang thông tin điện tử trên Internet : Số 11/GP - BC Do Bộ thông tin và truyền thông , Cục Báo chí cấp ngày 10 tháng 01 năm 2008.
- Địa chỉ: K54/10 - Ông Ích Khiêm, Thành phố Đà Nẵng
- Điện thoại : 0511-3821434 - Fax: 0511-3519300,
- Tổng biên tập: Nguyễn Thị Thu Hương
- Email: lhvhntdanang@gmail.com - Website: vannghedanang.org.vn